O termo recurso educativo aberto (REA) designa a materiais de aprendizaxe, ensino e investigación, en calquera formato e soporte, de dominio público ou protexidos por dereitos de autor e que foron publicados cunha licenza aberta que permite o acceso a eles, así como a súa reutilización, reconversión, adaptación e redistribución sen custo algún por parte de terceiros (UNESCO, 2019).

Para comprender mellor este concepto, recomendamos ver o seguinte vídeo, no que se explica de forma sinxela que son os REA:

A diferenza fundamental entre un REA e calquera outro material dispoñible en Internet, por tanto, non está só en que poida consultarse, senón na súa licenza, é dicir, no que podemos facer con el. Moitos contidos publicados na rede poden verse ou descargarse, pero non sempre podemos modificalos, adaptalos á aula, reutilizalos noutros materiais ou compartir versións derivadas.

En cambio, os REA están pensados precisamente para facilitar ese uso educativo aberto. Grazas ás súas licenzas, podemos adecualos ao noso contexto, nivel, materia ou grupo de alumnado, combinalos con outros materiais, traducilos, actualizalos, melloralos e volver compartilos coa comunidade educativa.

Por iso, os REA non son só contidos educativos dispoñibles en liña. Son unha forma de entender a creación e difusión do coñecemento baseada na colaboración, a reutilización, a adaptación e a mellora continua. O seu uso contribúe a xerar unha cultura educativa máis aberta, participativa e compartida, na que docentes, alumnado, familias e calquera persoa interesada na educación pode acceder, crear, transformar e difundir recursos de calidade.

O concepto de educación aberta, intrinsecamente ligado ao movemento dos Recursos Educativos Abertos (REA), experimentou unha evolución progresiva marcada por unha serie de documentos internacionais que buscan garantir o acceso equitativo ao coñecemento.

• O impulso inicial consolidouse coa Declaración de Cidade do Cabo de 2008 (Sudáfrica, 2007), un esforzo mundial destinado a promover o uso, a personalización e a redistribución sen restricións dos recursos educativos abertos.
• Posteriormente, a Declaración de París sobre Recursos Educativos Abertos (REA) (I Congreso Mundial de Recursos Educativos Abertos da UNESCO. París, 2012) formalizou o termo "REA", vinculando a súa promoción directamente á ampliación do acceso á educación en todos os niveis e ao dereito fundamental á educación.
• Cinco anos despois, o enfoque desprazouse do compromiso á acción co Plan de Acción sobre os Recursos Educativos Abertos (II Congreso Mundial sobre REA da UNESCO. Liubliana, 2017), que se centrou na integración transversal dos REA nos sistemas educativos para apoiar a consecución do ODS 4, identificando e propondo solucións concretas para superar retos como a capacidade dos usuarios e a sustentabilidade.
• Finalmente, a evolución máis recente chegou coa Declaración de Dubái sobre os recursos educativos abertos (REA ) (III Congreso Mundial sobre REA da UNESCO. Dubái, 2024), que adaptou o concepto de educación aberta a un contexto de veloz evolución tecnolóxica, marcando os REA como bens públicos dixitais esenciais e enfocando urxentemente as estratexias no uso ético e responsable de solucións abertas e a Intelixencia Artificial (IA) para asegurar un acceso equitativo e inclusivo ao coñecemento na era dixital.

A relación entre os Recursos Educativos Abertos (REA) e a educación aberta é sinxela pero fundamental: os REA son a ferramenta que permite ás e os docentes facer realidade a educación aberta na súa práctica diaria. Representan a infraestrutura legal e pedagóxica que brinda á comunidade educativa a posibilidade de acceder, adaptar e colaborar libremente na creación e uso de materiais, tal como promovérono os acordos da UNESCO desde 2012 .

Dunha forma máis próxima ao traballo docente, esta conexión pódese comprender a partir de tres alicerces fundamentais:

• Garantía de acceso e equidad. Os Recursos Educativos Abertos (REA) fan posible que todas as persoas accedan a materiais educativos sen custo, eliminando barreiras económicas e xeográficas. Promoven a inclusión ao asegurar que os contidos cheguen a todos os estudantes, incluíndo aqueles con discapacidade ou necesidades especiais, e contribúen directamente ao ODS 4, que busca unha educación equitativa, inclusiva e de calidade.
• Flexibilidade pedagóxica e colaboración. Os REA ofrecen aos docentes a liberdade de adaptar, combinar e mellorar os materiais segundo as necesidades do seu grupo e o seu contexto. Fomentan a colaboración entre profesores e profesoras, permitindo compartir experiencias, co-crear contidos e enriquecer a práctica educativa con propostas innovadoras e contextualizadas.
• Sustentabilidade dixital e transparencia. Nunha contorna educativa cada vez máis dixital, os REA recoñécense como bens públicos que fortalecen o acceso aberto ao coñecemento. A súa integración con tecnoloxías como a Intelixencia Artificial esixe o uso de software e licenzas abertas, garantindo transparencia, ética e formación docente para participar activamente na creación e uso responsable destes recursos.