a) Niveis na conciencia fonolóxica

A conciencia fonolóxica refírese ao coñecemento explícito de que a fala pode dividirse en unidades: 

• palabras (conciencia léxica),
• sílabas (conciencia silábica) e 
• fonemas (conciencia fonémica). 

Estas habilidades son esenciais para a aprendizaxe da lectura e a escritura. 

Ademais destes tres niveis está o nivel de conciencia intrasilábica, referido á habilidade para segmentar as sílabas nos seus compoñentes de ataque e rima. O ataque refírese á parte da sílaba formada pola consonante ou consontes iniciais é, mentres que a rima é a parte da sílaba constituída pola vocal e/o consonante finais, polo que é moi recomendable incluír actividades con rimas. 

Para orientar adecuadamente o traballo de conciencia fonolóxica, resulta fundamental comprender como se desenvolve esta habilidade. O noso alumnado aprende a percibir e manipular os sons da linguaxe oral de maneira progresiva, comezando por unidades máis grandes e avanzando cara a outras máis pequenas:

• ao redor dos 3 anos, pode empezar dividindo as frases en palabras (conciencia léxica), 
• ao redor dos 4 anos avanza cara á manipulación das sílabas que compoñen as palabras (conciencia silábica)
• aos 5 ou máis anos comeza a identificar e manipular os sons individuais das palabras (conciencia fonémica).

Este proceso é máis complexo e non adoita ser fácil para moitas persoas.

A conciencia fonémica identificouse como o nivel de conciencia fonolóxica que mellor predice o desenvolvemento lector, especialmente nas etapas iniciais, ao facilitar a descodificación e o recoñecemento preciso das palabras.

O propósito das actividades de conciencia fonolóxica con palabras e sílabas é preparar ao alumnado para o desenvolvemento da conciencia fonémica. É crucial que comprenda que as palabras poden descompoñerse en fonemas e que estes sons se representan mediante letras (grafemas). Alcanzar este nivel de conciencia é clave, xa que se relaciona directamente co éxito na aprendizaxe da lectura e a escritura. Sen unha conciencia clara dos sons das letras, ler e escribir convértese nun desafío moito maior.

Con todo, estas habilidades non se desenvolven de forma natural, senón que requiren unha estimulación específica. Por iso, deben ser ensinadas de maneira explícita, sistemática e estruturada. 

b) Implementación de actividades na aula

Nas actividades de conciencia fonolóxica é fundamental avanzar do sinxelo ao complexo. Para iso, deben considerarse inicialmente tres dimensións: o nivel de conciencia, o tipo de actividade e as palabras propostas.

En canto ao nivel de conciencia, este comeza coa identificación e manipulación de unidades máis amplas da linguaxe, como as palabras e as sílabas, e avanza cara a estruturas máis pequenas, como os fonemas. Este aspecto debe terse en conta ao deseñar as actividades, polo que se recomenda comezar con tarefas centradas na conciencia léxica, continuar coa conciencia silábica e, finalmente, abordar a conciencia fonémica. 

Respecto ao tipo de actividade, é importante ter en conta que non todas presentan o mesmo nivel de dificultade. Polo xeral, as tarefas que implican identificar ou contar sons —como sinalar cantas sílabas ten unha palabra— son máis sinxelas ca aquelas nas que os nenos e nenas deben manipular sons ou engadir sílabas. 

Recoméndase comezar con actividades que impliquen identificación e cálculo, e avanzar gradualmente cara a tarefas de manipulación de sons, a medida que o alumnado desenvolva maior conciencia fonolóxica. 

En canto á conciencia léxica, é recomendable comezar con frases sinxelas e ir aumentando a complexidade aos poucos. Ao comezo, é mellor utilizar oracións que non inclúan palabras de función.

As tarefas de segmentación e integración (tamén chamadas de síntese) son as que máis favorecen a aprendizaxe da lectura e a escritura, en comparación con outros tipos de actividades. Por iso, é fundamental que este tipo de tarefas estea sempre presente no ensino da conciencia fonolóxica. 

Outro aspecto a considerar para graduar a dificultade das tarefas refírese ás palabras que seleccionamos para traballar. Nas primeiras etapas, é recomendable utilizar palabras familiares e sinxelas para o alumnado. A medida que avanza na súa aprendizaxe, pódense introducir palabras máis complexas, atendendo aos seguintes aspectos:

• Lonxitude da palabra: comezar con palabras curtas e ir aumentando progresivamente a súa extensión. 
• Estrutura silábica: As palabras con estrutura CV (consoante-vogal) son máis sinxelas ca aqueloutras con estrutura VC (vogal-consoante), sendo máis difíciles as que conteñen grupos consonánticos. 
• Frecuencia das palabras: As máis fáciles son as de uso frecuente no vocabulario infantil, como «casa» ou «pan». Nun nivel intermedio, atópanse as palabras de frecuencia media ou baixa, mentres que as máis difíciles son as pseudopalabras ou palabras inventadas. 
• Posición dos elementos: Identificar unidades na posición inicial dunha palabra é máis sinxelo que facelo en posicións finais ou intermedias, que presentan un maior grao de dificultade.

Así pois, para planificar actividades de conciencia fonolóxica de forma adecuada, é fundamental ter en conta os distintos niveis de complexidade. 

Recomendacións para traballar a conciencia fonolóxica na aula:

O traballo destas habilidades na aula debe ser sistemático, estruturado e explícito. Para un ensino eficaz, deberíanse seguir estas recomendacións:

• Nos primeiros cursos, a conciencia fonolóxica teríase que traballar diariamente, aínda que deben ser actividades breves. En Educación Infantil, por exemplo, recoméndase unha duración aproximada de 10-15 minutos de traballo diario. 
• Traballar de forma secuenciada, en orde ascendente de dificultade. 
• Nun primeiro momento, debemos ser o modelo para o alumnado, realizando a actividade que posteriormente lle pediremos. 
• Debemos proporcionar múltiples oportunidades de práctica dando un feedback adecuado. 
• É conveniente comezar polos sons que son máis fáciles de alongar, como /m/, /s/, /f/, en lugar daqueles que non é posible alongar (por exemplo, /p/, /k/). 
• Recoméndase utilizar algún tipo de soporte visual —como obxectos que representen as distintas unidades da linguaxe ou imaxes asociadas ás palabras traballadas. Isto permite que o alumnado poida centrar a súa atención e esforzo na actividade sen sobrecargar a súa capacidade cognitiva. 
• Ao comezo, nos primeiros cursos de Infantil, o traballo coa conciencia fonolóxica debe ser puramente oral, sen letras. Posteriormente, recoméndase o traballo coas letras.
• Uso de articulemas, que son imaxes que representan a posición dos órganos articulatorios (como a lingua, os beizos, o padal etc.) cando producimos un son. Parece que a conciencia sobre os aspectos articulatorios dos fonemas axuda a súa representación e memorización.
• No traballo da conciencia fonolóxica tamén se atopou evidencia sobre o uso das caixas de Elkonin, que son unha ferramenta para ensinar a segmentación de palabras e o recoñecemento de sons no proceso de aprendizaxe da lectura. Estas caixas son unha serie de recadros que representan os sons (fonemas) dunha palabra, permitindo visualizar e segmentar os sons que compoñen unha palabra.

c) Programas que traballan as habilidades de conciencia fonolóxica

Un dos obxectivos clave en Educación Infantil debe ser a estimulación das habilidades fonolóxicas mediante o ensino explícito, sistemático e estruturado. 

Entre as propostas existentes, destacan tres programas desenvoltos no noso país: 

• Programa COMUNICARNOS. É un programa de acceso aberto, deseñado para a súa aplicación en Educación Infantil (3, 4 e 5 anos). Está organizado por quincenas de traballo e orientado á estimulación das habilidades de conciencia fonolóxica. Inclúe de forma estruturada actividades de conciencia léxica, silábica e fonémica, así como exercicios de rima e outros compoñentes esenciais como a memoria auditiva. 
• Programa PROCONFO (PROgrama para o desenvolvemento da COnciencia FOnolóxica en Educación Infantil). Este programa, tamén de acceso aberto, ten como obxectivo estimular as habilidades fonolóxicas de maneira sistemática e explícita en alumnado de 3 a 6 anos. Presenta unha secuencia graduada de actividades que abordan os distintos niveis de conciencia fonolóxica. 
• Programa LEEDUCA. Está composto por un conxunto de actividades estruturadas dirixidas ao alumnado de Educación Infantil e Primaria, e aborda os cinco compoñentes clave definidos polo National Reading Panel, amplamente apoiados pola comunidade científica internacional. Ademais da conciencia fonolóxica, inclúe propostas para o desenvolvemento do vocabulario, o principio alfabético, a fluidez lectora e a comprensión. Este programa, a diferenza dos anteriores, non é de acceso aberto. 

Enténdese o coñecemento alfabético como a capacidade para identificar as letras do alfabeto e vinculalas de forma sistemática cos sons da fala que representan. Esta habilidade non se adquire de maneira intuitiva nin automática, xa que se basea en convencións gráficas e fonolóxicas arbitrarias que deben ser ensinadas de forma explícita e estruturada. 

O coñecemento alfabético implica recoñecer visualmente as letras, coñecer os seus nomes e establecer con precisión as relacións entre grafemas e fonemas. Este proceso de asociación resulta clave para que o alumnado poida acceder á descodificación.

A investigación actual sinala que o ensino combinado de habilidades fonolóxicas e relacións letra-son é a vía máis eficaz e apoiada empiricamente para iniciar con éxito a lectura.

Saber o nome das letras non é imprescindible para decodificar, aínda que resulta útil por dous motivos:

• porque en moitos casos o nome inclúe o son principal que representa;
• porque é habitual que as instrucións do profesorado inclúan referencias directas aos nomes das letras.

Con todo, hai que ter presente que non todas as letras resultan igual de fáciles para aprender:

• as que presentan similitudes gráficas —como b e d, ou p e q— tenden a xerar máis confusión; 
• igual ca as que teñen trazos sonoros semellantes —como s, z, c ou f— sobre todo nos primeiros momentos da aprendizaxe. 
• pode haber dificultades con fonemas que son complexos de illar auditivamente, como /p/ ou /k/.

É recomendable que o traballo de identificación de letras e sons non se realice de forma secuencial e separada, senón de maneira paralela e coordinada desde as primeiras etapas educativas. 

Numerosas investigacións mostraron que intervir de maneira intencionada e sistemática no desenvolvemento da linguaxe oral nas primeiras etapas educativas favorece a adquisición de habilidades lectoras posteriores.

Cando se estimulan de forma intencionada as habilidades da linguaxe oral —como o vocabulario, as habilidades narrativas ou o coñecemento de como funciona o texto escrito facilítase o proceso de aprendizaxe da lectura.

a) Programas para o desenvolvemento do vocabulario 

Está demostrado que existen fortes relacións entre os coñecementos do vocabulario e a habilidade de comprensión lectora: a falta de vocabulario asegura o fallo na lectura.

O desenvolvemento do vocabulario na Educación Infantil baséase na exposición frecuente a novas palabras e na posibilidade de usalas en distintos contextos e conversacións sobre temas que resulten motivantes para o alumnado. Recoméndase ofrecer numerosas oportunidades para que os nenos e nenas escoiten e empreguen palabras ao longo do tempo, a través de actividades como a lectura compartida de libros, xogos, e conversacións.

Recomendacións para abordar o ensino do vocabulario en Educación Infantil: 

a.1. Ensinar 3-5 palabras á semana e repasar as previas

• Estas palabras deben ser descoñecidas para a maioría do alumnado. 
• Deberíanse traballar palabras con carga semántica: substantivos, verbos, adxectivos e adverbios. 
• Para seleccionalas, podemos axudarnos dos libros escolares ou de contos apropiados para a idade, tanto textos narrativos como expositivos. 
• Recoméndase escoller palabras que sexan relevantes para o grupo, relacionadas coa súa vida, co seu contexto cultural e co que ocorre durante o día na aula.
• Tamén é interesante seleccionar palabras que estean vinculadas a un mesmo tema ou que pertenzan a unha mesma categoría (é dicir, que compartan características comúns). Organizar o vocabulario por categorías temáticas facilita que o alumnado amplíe o seu léxico de forma máis rápida e efectiva. 
• Sempre que se poida, debemos escoller temas que resulten atractivos (medios de transporte, os animais ou o corpo humano).
• A exposición a outras palabras que xurdan de forma natural durante o día, a semana ou o mes tamén contribúe ao desenvolvemento do vocabulario.
• Aumentar gradualmente a complexidade das palabras ao longo do ano. 
  • Ao principio do ano, podemos seleccionar palabras que sexan fáciles de representar con imaxes (preposicións espaciais, substantivos concretos, verbos e palabras descritivas -adxectivos e adverbios-). 
  • Co tempo, convén incorporar linguaxe abstracta que sexa máis difícil de representar en imaxes (substantivos e verbos abstractos, preposicións, palabras de ligazón ou outras palabras comunmente usadas na escola que non son fáciles de visualizar, como «tamén», «por que », «correcto» ou «familiar»).
• Algunhas propostas sinalan que deberiamos seleccionar palabras do nivel 2; pero con alumnado con dificultades ou en situacións de desvantaxe sociocultural, probablemente sexa necesario traballar palabras que pertenzan ao nivel 1.

a.2. Ensinar as palabras e o seu significado 

No ensino do vocabulario distínguense principalmente dous modos: 

• a aprendizaxe de vocabulario implícita prodúcese cando temos contacto coas palabras na linguaxe oral ou escrita; 
• a aprendizaxe explícita prodúcese cando facemos actividades pensadas especialmente para aprender palabras novas ou para entender mellor as que xa coñecemos. 

Se queremos que o alumnado aprenda o vocabulario dunha forma profunda, que lembre as palabras e as use correctamente non abonda con que as oia: é necesario un ensino explícito e sistemático. 

Un coñecemento profundo implica:

• coñecer de forma precisa o significado da palabra, os seus matices e as relacións semánticas que establece (como sinónimos e antónimos);
• coñecer os contextos ou exemplos nos que se usa e relacionala con coñecementos previos;
• coñecer aspectos da súa fonoloxía ou mesmo coñecementos ortográficos, aínda que este último aspecto será máis apropiado para Primaria.

Hai especialistas que sinalan que esta profundidade no coñecemento das palabras inflúe máis na comprensión lectora e da linguaxe que a cantidade total de palabras que se coñecen.

É necesario, polo tanto, explicar os distintos significados que pode ter unha palabra e aclarar cal se relaciona coa que aparece no libro que estamos a traballar. É recomendable utilizar definicións amigables para o alumnado, poñer exemplos e contraexemplos da mesma. 

Cando se está traballando unha palabra nova recoméndase que o alumnado a repita. Tamén é beneficioso introducir actividades de conciencia fonolóxica sobre as palabras que se están traballando e que utilicemos imaxes para representalas. Adicionalmente poderíase mostrar un breve vídeo para proporcionar máis información sobre o significado da palabra. Pódense realizar xestos para aclarar o seu significado, ou imitar unha acción. 

a.3. Deseñar actividades para usar as palabras traballadas 

Cantas máis veces escoite o alumnado as palabras que queremos ensinar e cantas máis veces as produza, máis facilmente as aprenderá.

Será crucial organizar situacións nas que as palabras aparezan durante o xogo ou a lectura: 

• Pódese guiar o alumnado para representar a palabra usando figuras, monicreques ou outros obxectos. 
• Podémoslle pedir que comparta algo relacionado coa palabra ou poñer imaxes ou tarxetas para que faga unha frase utilizando a palabra nova. 

a.4. Reintroducir as palabras en conversacións cotiás 

A aprendizaxe eficaz das palabras ocorre principalmente cando o alumnado escoita e usa esas palabras con frecuencia e en diferentes contextos ao longo do tempo. É importante o repaso, co obxectivo de seguir utilizando as palabras ao longo do ano, non só durante a semana en que se ensinan. 

Recoméndase buscar maneiras, ao longo do día para reintroducir as palabras de vocabulario obxectivo nas conversacións coa clase. Pódense expor preguntas estratexicamente para animar o alumnado para responder usando as palabras que se foron aprendendo. 

Será crucial planificar actividades de repaso ao final da semana ou cada certo tempo para reforzar o uso das palabras aprendidas. Por exemplo, pódese facer unha caixa das palabras onde se van acumulando as palabras mediante tarxetas con imaxes e sácanse para facer unha frase con esa palabra ou para lembrar o seu significado, ou un xogo da oca onde cada casa corresponde cunha palabra traballada. 

O programa VALE-K propón un programa estruturado en sete pasos. Pódese consultar un exemplo deste programa na seguinte ligazón. 

b) Programas para o desenvolvemento das habilidades narrativas 

As habilidades narrativas permítennos construír unha historia ben cohesionada incluíndo:

• un problema ou evento inicial, 
• as accións do personaxe para resolvelo e 
• as consecuencias ou resultados. 

Estas habilidades implican tanto o contido (estrutura da historia) coma a forma (uso da linguaxe complexa, vocabulario, conectores causales e temporais etc.) 

O alumnado que desenvolve narracións máis complexas en infantil tende a mostrar un mellor desempeño en tarefas de comprensión lectora nos primeiros anos escolares.

Así, á hora de abordar programas para o desenvolvemento das habilidades narrativas hai que considerar dous aspectos:

• a macroestructura da historia, é dicir relacionar e comprender as diferentes partes que ten esta;
• a microestructura, ou adquisición e produción de novas formas sintácticas e vocabulario.

Para traballar estas habilidades aconséllase seguir estas recomendacións:

1. Comezar ensinando a estrutura da historia antes de abordar aspectos lingüísticos específicos. 

É fundamental que o alumnado saiba contar unha historia básica coas súas partes esenciais: personaxe, problema, acción e resultado. 

2. Usar múltiples exemplos para favorecer a xeneralización.

É mellor utilizar diferentes historias cunha estrutura parecida para que o alumnado aprenda o patrón común (por exemplo: sempre hai un problema, alguén tenta solucionalo e ocorre algo ao final). 

3. Promover a participación activa.

A intervención non debe ser só escoitar o adulto. É importante crear moitas oportunidades dentro da sesión para que o alumnado practique: contar historias, responder preguntas, actuar con monicreques, traballar en parella etc. 

4. Contextualizar, descompoñer e reconstruír historias. 

A historia debe ser presentada primeiro na súa forma completa, para que o alumnado a entenda en conxunto. Logo analízase por partes (quen é o personaxe, que lle pasou, que fixo, como terminou...) e finalmente reconstrúese toda a historia 

5. Usar apoios visuais para concretar aspectos abstractos. 

É útil usar debuxos, iconas, pictogramas, organizadores gráficos ou xestos para conceptos como “problema”, “consecuencia”, “sentimentos” ou “obxectivos” iniciais. Despois, débense retirar eses apoios de forma progresiva para non xerar dependencia. 

6. Dar retroalimentación de calidade. 

Se alguén comete un erro ou se salta unha parte importante da historia, a corrección debe facerse no momento, de forma clara e específica. Por exemplo: “Esqueciches dicir como se sentía o personaxe. Estaba triste, contento...?” ou ben: “Escoita como o digo eu, e agora repíteo ti”.

7. Ofrecer indicacións verbais eficaces. 

Recoméndase usar un enfoque de dous pasos: primeiro, facer unha pregunta clara e directa que sirva como guía (por exemplo, “Que fixo o personaxe para solucionar o problema?”). Se o alumnado non responde, dáse un modelo de resposta e pídeselle que o repita (“Di: ‘Xoán foi buscar axuda’”).

8. Adaptar, individualizar e estender a intervención. 

A intervención debe ser flexible, axustándose ao grupo ou individuo, e ir progresando en dificultade a medida que o alumnado avanza. 

9. Planificar oportunidades para a xeneralización. 

O obxectivo é só que o alumnado conte ben historias noutros contextos: na aula, con amigos, coa familia. Por iso, recoméndase involucrar o equipo docente, usar materiais do currículo escolar e mesmo enviar actividades a casa. 

10. Facelo divertido e dinámico.

Contar historias debe ser unha experiencia emocionante e motivadora. Pódense usar xogos, monicreques, debuxos, competicións amigables ou dramatizacións. Cando o alumnado se divirte implícase máis, repite máis e aprende mellor.