Glosario | Curso 2B - Avaliación da competencia lectora e dificultades

Activar coñecementos previos. Estratexia que axuda ao alumnado a conectar o que xa sabe co que vai aprender. Habitualmente utilízanse recursos como a choiva de ideas sobre o contido do texto, as guías de anticipación (responder a preguntas antes da lectura e debater sobre as respostas despois da lectura) ou os organizadores gráficos KWL (know-want-learned).
Anáforas. Trátase de relacionar un termo con outro que xa se mencionou no texto: pronomes, sinónimos ou hipónimos ("ese feito", "este fenómeno"). As relacións anafóricas tamén se coñecen como inferencias referenciais ou inferencias ponte.
Autoexplicacións. Ensinamos ao alumnado a explicar activamente o texto a si mesmo, autoavaliando a súa comprensión, recontando o que leu coas súas propias palabras, realizando predicións e conectando os contidos do texto cos seus coñecementos previos.
Autopreguntas. Consiste en facerse preguntas despois da lectura dun parágrafo para supervisar a propia comprensión e en manter unha actitude activa durante a lectura. Algunhas preguntas son: comprendín isto?, hai algo que non entendese ben?, podo facer algo para entender isto mellor?, de que trata esta parte do texto?, que di sobre ese tema?, podería contar ou resumir a información máis importante desta parte?, sei algo relacionado con estas ideas?, que relación ten isto co que apareceu antes no texto? como seguirá o texto? (ligazón)
Autorregulación. Trátase dun ciclo no cal o alumnado establece, comproba e avalía obxectivos de lectura: a) proposta de obxectivos observables e medibles, por exemplo, anotar preguntas sobre o texto na marxe; b) autoseguimiento de en que medida están a cumprirse os obxectivos; c) autoavaliación ou reflexión sobre como se alcanzaron os obxectivos.
Braille. Sistema de lectoescritura táctil utilizado polas persoas con discapacidade visual. Utiliza unha serie de puntos en relevo que se organizan en celas de dúas columnas e de tres filas, formando diferentes combinacións que representan letras, números, signos de puntuación e símbolos matemáticos e científicos.
Cohesión textual. A cohesión de textos é a propiedade que permite que as oracións e as ideas dentro dun texto estean conectadas de maneira lóxica e fluída. Lógrase mediante o uso adecuado de elementos lingüísticos, como os conectores (por exemplo, «pero», «ademais», «por iso»), pronomes, sinónimos, tempos verbais consistentes e referencias claras. A cohesión asegura que o texto non sexa unha simple suma de frases soltas, senón unha unidade coherente onde cada parte contribúe ao significado xeral. Grazas á cohesión, o lector pode seguir o fío do que se di sen perderse nin confundirse.
Conciencia fonolóxica. A conciencia fonolóxica é a capacidade de recoñecer, identificar e manipular os sons da linguaxe falada, como sílabas, rimas e fonemas, que son os sons individuais. É unha habilidade clave no desenvolvemento da lectura e a escritura, xa que permite aos nenos entender que as palabras están formadas por sons que poden illarse e modificarse. Por exemplo, un neno con boa conciencia fonolóxica pode dicir que «casa» rima con «maza», contar cantas sílabas ten a palabra «bolboreta», identificar que o son inicial de «sol» é /s/ e separar a palabra «pan» nos seus sons: /p/ /a/ /n/. É unhacompoñente esencial da alfabetización temperá.
Diagrama de Venn. Organizador gráfico para que o alumnado rexistre a información relevante dos textos expositivos de comparación ou contraste (ligazón).
Economía de fichas. Técnica que combina psicoloxía e educación para modificar condutas mediante recompensas. Este método utiliza fichas como reforzo por comportamentos desexados, sendo trocadas logo por premios ou recompensas motivadoras.
Enunciados baseados en regras (rule-based statement). Estratexia que ten como finalidade axudar ao alumnado para identificar a idea principal dun parágrafo. Inicialmente explicamos a regra: «Para identificar a idea principal dun parágrafo temos que prestar moita atención ás primeiras oracións, xa que nelas adoita aparecer a idea principal». Posteriormente, modelamos o uso da estratexia identificando a oración na que aparece a idea principal en varios parágrafos. A continuación, o alumnado practica a estratexia lendo parágrafos nos cales a oración obxectivo aparece resaltada. Finalmente, o alumnado practica a estratexia sen axuda mentres supervisamos como o realiza.
Ensino recíproco. Forma de instrución de lectura mediada por pares na que ensinamos ao alumnado a usar as estratexias de predición, cuestionamento, aclaración e resumo enmarcadas en conversacións en parellas ou grupos pequenos (ligazón).
Estratexia ART (ask-read-tell). Trátase dunha estratexia para a mellora da comprensión lectora na que ensinamos ao alumnado a seguir varios pasos: a) ask, ler o título e autopreguntarse sobre o contido do texto; b) read, deter a lectura despois de cada parágrafo e autosupervisar a comprensión, e subliñar as palabras descoñecidas e tentar pescudar o seu significado volvendo ler o parágrafo; c) tell, contar o lido coas súas propias palabras.
Estratexia das palabras clave. Estratexia mnemotécnica a través da cal ensinamos vocabulario seguindo tres pasos: a) asociamos á palabra obxectivo un substantivo concreto (palabra chave), coñecido polo alumnado, que se escriba parecido (recodificar); b) creamos unha imaxe na que asociamos a palabra obxectivo co substantivo concreto (relacionar); c) ensinamos ao alumnado para lembrar o significado da palabra obxectivo (recuperar). A continuación, presentamos un exemplo práctico desta estratexia utilizando como palabra obxectivo «colérico».
Estratexia de visualización ou crear imaxes mentais. Ensinamos ao alumnado a representar o contido do texto formando imaxes sensoriais (normalmente visuais). A visualización pódese facer na imaxinación, pero tamén mediante representacións físicas ou mediante o debuxo. Habitualmente empezamos traballando con obxectos reais ou imaxes, os cales son observados durante un tempo polo alumnado, para posteriormente imaxinalos ou debuxalos. Progresivamente imos practicando a estratexia con palabras escritas, oracións e parágrafos.
Estratexia LINCS (link-image-note-construct-self interest). Estratexia mnemotécnica visual para axudar ao alumnado para aprender o significado de palabras novas. Consiste en completar unha tarxeta en varios pasos: a) escribir a palabra obxectivo; b) escribir unha definición breve da palabra; c) escribir unha palabra de recordatorio, normalmente un sinónimo (arisco = antipático) ou unha palabra derivada (marea = mar); d) escribir unha oración ou historia breve coa palabra; e) realizar un debuxo que represente a oración ou a historia.
Estratexia pensar-emparellar-compartir (think-pair-share). O alumnado reflexiona individualmente sobre unha pregunta ou un tema, logo debate as súas ideas en parellas e, finalmente, comparte as súas ideas co grupo aula.
Estratexia PLANS (pick goals, list ways to meet goals, and make notes and sequence notes). Utilízase para que o alumnado siga un plan para escribir sobre o texto lido. Baséase en catro pasos: a) antes da lectura, establecemos obxectivos alcanzables, por exemplo, identificar as ideas importantes; b) tamén antes da lectura, propoñemos actuacións para alcanzar os obxectivos, por exemplo, ler varias veces os parágrafos; c) durante a lectura, tomamos notas, por exemplo, palabras chave que reflicten as ideas importantes; d) despois da lectura do texto, ordénanse as notas para escribir un resumo.
Estratexia QAR (question-answer-relationship). Estratexia que consiste en analizar o tipo de preguntas que se expoñen despois da lectura dun texto antes de respondelas: a) preguntas no texto «xusto aí» (a información aparece nunha oración); b) preguntas de reflexión e procura (a resposta debe inferirse conectando diferentes partes do texto); c) preguntas «pola miña conta» (a resposta debe inferirse conectando as ideas do texto cos coñecementos do lector) (ligazón).
Estratexia TWA (think before reading, think while reading and think after reading). Antes da lectura do texto ensinamos ao alumnado a responder a preguntas como: cal é o propósito do autor?, que sabes sobre o tema? e que queres saber? Durante a lectura, ensinámoslle a controlar a velocidade segundo a complexidade do texto, vincular o coñecemento previo coa nova información presentada no texto e reler cando se detectan problemas de comprensión. Despois da lectura, ensinámoslle a identificar a idea principal, resumir os detalles e expoñer o aprendido.
Estruturas textuais expositivas. Ensinamos explicitamente cales son esas estruturas: secuencia (sucesión de feitos en orde cronolóxica), descrición (información sobre as características dun elemento), comparación ou contraste (exploración das diferenzas e similitudes entre varios elementos), causa-efecto (información sobre como determinados feitos producen unhas consecuencias), problema-solución (descrición das accións realizadas para resolver un problema). Habitualmente propoñemos actividades como: recoñecer as palabras ou termos que son habituais en cada unha desas estruturas, realizar organizadores gráficos específicos das distintas estruturas, completar organizadores gráficos ou realizar preguntas sobre a estrutura do texto (En que se parecen…? Cal foi a causa de…? De que se compón…?) (ligazón).
Identificar ideas importantes. Require que o alumnado identifique a información importante dun texto ou dun parágrafo, eliminando os detalles irrelevantes. Algunhas estratexias habituais para esta finalidade son: paráfrases (RAP), organizadores gráficos, regras de resumo (eliminar a información irrelevante, eliminar a información redundante, agrupar a información usando un termo xenérico e seleccionar ou inventar oracións que representen as ideas principais) e estratexias en dous pasos (identificar se se fala sobre algo -que- ou alguén -quen- nun parágrafo e escribir unha oración resumo).
Inferencias. Refírense á información que non está explícita nun texto, pero que o lector achega para poder darlle sentido ou para enriquecelo. Esta información provén dos nosos coñecementos sobre a linguaxe, sobre o mundo e sobre as persoas. Ripoll (2015) propón un procedemento para realizar preguntas durante ou despois da lectura para adestrar a construción de inferencias (ligazón).
Mapa de eventos dos personaxes (character event map). Organizador gráfico para que o alumnado rexistre información dos textos narrativos relacionada cos personaxes: quen é, que fai e por que actúa desa forma.
Mapa da historia. Organizadores gráficos para rexistrar información relevante dos textos narrativos sobre o escenario, os personaxes, os eventos, o problema, as solucións e a conclusión da historia (ligazón).
Mapa de toma de perspectiva (perspective taking map). Organizadores gráficos para rexistrar información inferida polo alumnado nos textos narrativos sobre as diferentes emocións que experimentan os personaxes e o evento que causa esas emocións.
Organizador gráfico baseado en preguntas Q. Estratexia na cal o alumnado rexistra información sobre o texto en varias seccións respondendo as seguintes preguntas: que?, quen?, cando?, onde?, por que? e como? (ligazón).
Organizador gráfico KWL (know-want-learned). Estratexia que consiste en rexistrar información antes da lectura do texto sobre o que xa se sabe -K- e o que se desexa saber -W- e, despois da lectura, sobre o que se aprendeu -L- (ligazón).
Organizador semántico. É unha estratexia visual que facilita a comprensión e memorización de palabras novas ao establecer relacións con outros termos que, normalmente, son coñecidos polo alumnado. Permite organizar a información en categorías, utilizando liñas e palabras de ligazón para mostrar como os conceptos están conectados entre si.
Paráfrase RAP (read-ask-paraphrase). O alumnado aprende a usar unha estratexia mnemotécnica en varios pasos: read: ler un parágrafo; ask: preguntarse cal é a idea principal e os detalles?; paraphrase: responder coas súas propias palabras (ligazón).
Pictograma. Un pictograma é un símbolo ou imaxe que representa de forma gráfica e sinxela un obxecto, acción, idea ou palabra. Utilízase para comunicar mensaxes sen necesidade de texto escrito, polo que é especialmente útil para persoas que aínda non saben ler, teñen dificultades de comprensión ou falan outro idioma. Os pictogramas son comúns en sinais de tránsito, instrucións visuais, materiais educativos e sistemas de comunicación aumentativa. Por exemplo, un debuxo dun prato con cubertos pode representar a hora para comer, ou unha imaxe dun inodoro pode indicar un baño. A súa función principal é facilitar a comprensión visual da información.
Plans de continxencia individual. O alumnado recibe puntos por participar nas tarefas ou responder correctamente que poden ser trocados por recompensas.
Predicións. Estratexia que consiste en adiviñar que vai suceder a continuación no texto. As predicións poden realizarse antes de comezar a lectura do texto botando unha ollada ao título, ás ilustracións ou ás palabras resaltadas; ou durante a lectura do texto realizando unha parada e preguntándose: que vai suceder agora? como continuará?
Preexaminar ou botar unha ollada. Consiste en mirar algúns aspectos clave do texto antes de empezar a lelo, como o título, os subtítulos, as palabras destacadas ou as ilustracións (ligazón).
Procedemento RAAC (reread-adapt-answer-comprehend). O alumnado aprende a usar o seguinte procedemento: ler as preguntas antes que o texto, ler o texto, relelo e contestar as preguntas.
Recontado de narracións. Estratexia na cal primeiro lemos un texto narrativo e, despois, o alumnado conta a historia escoitada. Algunhas axudas de apoios visuais, como imaxes das partes máis relevantes da narración, figuras dos personaxes ou organizadores gráficos que completan as ideas clave durante a nosa lectura.
Relectura. Estratexia que se utiliza para supervisar e solucionar problemas de comprensión. O alumnado aprende a autopreguntarse despois da lectura dun parágrafo cuestións como: Coñezo o significado de todas as palabras? Comprendo todas as oracións? Podo explicar coas miñas palabras o que lin? Se non pode responder afirmativamente as tres preguntas, consígnao é volver ler o parágrafo máis amodo e con máis atención.
Resumo. Ensinamos ao alumnado a resumir suprimindo a información pouco importante e a que se repite, usando categorías ou palabras que poidan agrupar a información e seleccionando de cada parte do texto a idea máis importante.