Metodoloxías activas

As metodoloxías activas dotan de protagonismo ao alumnado enfrontándoo a situacións que debe resolver en por si, coa axuda guiada do profesorado e dos seus iguais. Non en balde, a aprendizaxe cooperativa é a base de practicamente todas as metodoloxías activas. Este conxunto de estratexias de ensino-aprendizaxe caracterízanse por favorecer a aprendizaxe competencial ao expor as aprendizaxes contextualizados e integrados.

Nestas metodoloxías o alumnado asume responsabilidade ao realizar tarefas e produtos complexos, que levan a mobilización de recursos cognitivos de orde superior, así como ao incluír o feedback no seu proceso de aprendizaxe, debendo avaliarse frecuentemente.

Aprendizaxe Baseada en Proxectos

A Aprendizaxe Baseada en Proxectos (ABP) é unha metodoloxía activa moi versátil xa que permite integrar no seu seo outras prácticas como o pensamento visual (visual thinking), gamificación, clase investida (flipped learning) e un longo etcétera.

Os alumnos e alumnas levan a cabo un amplo proceso de investigación para responder a unha pregunta complexa, a un problema, a unha situación ou a un reto. Normalmente o alumnado traballa en equipos cooperativos. Estrutúrase en tres partes.

Desafío inicial motivador no que se expón unha situación a resolver.
Unha serie de pasos ou tarefas,
que dan lugar a un produto final complexo, co que se resolveu o desafío inicial.

O Proxecto EDIA de Cedec ofrécenos numerosos exemplos de Aprendizaxe Baseada en Proxectos que nos poden resultar útiles polas súas referencias curriculares e pola incorporación de todos os elementos necesarios para aplicar o proxecto: persoais, guías de avaliación, rúbricas, enlaces de consulta etc.

1º e 2º de Primaria: Proyecto Avispas

Proyecto AVISPAS é un proxecto que trata de desenvolver distintas habilidades relacionadas coa investigación e o tratamento da información a través do estudo das características destes insectos tan comúns no noso contexto, así como avanzar no coñecemento das propiedades dos textos expositivos. De feito, o reto ao que se enfronta o alumnado é o de elaborar un monográfico sobre as avespas, que atenda ás súas propiedades reais de forma rigorosa, tanto en formato como en contido.

No artigo Experiencias de éxito convertidas en REA: Proyecto AVISPAS temos acceso ao proxecto en diversos formatos, así como podemos consultar un itinerario sintético e o Canvas do proxecto.

4º de Primaria: Todo se Mueve

¡Todo se mueve! é un proxecto interdisciplinar para 4º de Educación Primaria, combinando Ciencias Naturais e Ciencias Sociais ou Coñecemento do Medio, con Matemáticas e Educación Plástica e Visual.

O proxecto parte dun desafío inicial: na clase de 5 anos de Infantil teñen un recuncho de xogos e un só garaxe, así que escribiron unha carta ás alumnas e aos alumnos de 4º para pedir que constrúan algúns garaxes de xoguete máis. O produto final, por tanto, é construír en equipos un garaxe de dúas plantas cunhas condicións específicas; ademais, cada garaxe acompañarase dun panel explicativo coas diferentes fases do proceso de elaboración. Para realizar este produto final, os alumnos e as alumnas deben ir facendo unha serie de tarefas en equipo e individualmente: organizarse como equipos e abrir un cartafol dixital compartida, completar unha táboa de observación para analizar imaxes de garaxes, analizar os elementos dun garaxe para comprender a súa función individual e en conxunción coas demais pezas do garaxe, planificar a construción do proxecto, realizar unha ficha técnica do garaxe, obter información sobre as máquinas simples, distribuír tarefas e presentar oralmente o proxecto que van realizar, construír o garaxe segundo os pasos que establecemos e realizar unha exposición final dos garaxes para todo o centro cun panel didáctico.

Neste vídeo publicado nas I Xornadas EDIA podemos ver como os alumnos do CEIP "Ibaiebe HLHI" explican o proxecto aos seus compañeiros.

1º de ESO: A Cookbook

No REA A Cookbook o desafío final deste proxecto é que os estudantes, organizados en equipos de aula, creen libros de cociña con receitas en inglés de distintos países. Para facilitar que os estudantes consigan os obxectivos, as tarefas intermedias que conducen ao produto final. Por exemplo, cada tarefa implica a aprendizaxe de vocabulario, gramática, recursos de expresión oral e escrita e coñecementos sobre gastronomía útiles para o proxecto final. Os contidos de aprendizaxe que se abordan son present simple, write commands, and how to deal with data of a survey.

No artigo Experiencias EDIA. A Cookbook en el Colegio San José podemos acceder a un exemplo de aula desenvolvida co proxecto, no que se nos mostran exemplos das tarefas intermedias e os produtos.

Aprendizaxe Baseada en Retos

A Aprendizaxe Baseada en Retos (ABR) é parecido ao modelo anterior, pero focalízase especialmente no proceso de indagación que desenvolve o alumnado: observar, analizar, reflexionar, chegar a conclusións e resolver problemas. A situación de partida é unha pregunta ou cuestión a resolver para o que o alumnado debe desenvolver unha investigación e emitir un "veredicto" ou "produto final" que solucione a cuestión. É un modelo moi utilizado no ámbito experimental e científico.

A serie de recursos "Investigando" do Proxecto EDIA aborda o currículo de Física e Química da ESO e ofrécenos numerosos exemplos. Citamos algúns recursos:

Investigando a actividade científica

Investigando: la actividad científica está dirixido ao alumnado de 2º de ESO (aínda que tamén é axeitado para outros cursos) e expón diferentes retos e situacións problema para investigar sobre a natureza da Ciencia e os seus métodos, partindo da contorna do alumnado.

A secuencia didáctica recompila situacións problema variadas, expostas a modo de pequenos retos dalgunhas sesións de duración.

Investigando as propiedades da materia

O REA Investigando las propiedades de la materia é similar ao recurso anterior e diríxese á mesma etapa educativa. Os retos parten de situacións ou cuestións próximas ao alumnado e cada reto resólvese por medio dunha serie de actividades investigadoras guiadas, dirixidas a unha produción coa que se resolve o problema.

Clase invertida ou flipped classroom

O modelo clase invertida ou flipped classroom ten como finalidade trasladar o contido instrucional ou conceptual fóra do espazo grupal para enriquecer e aproveitar o tempo na aula, onde todos o alumnado está xunto, con actividades ou tarefas que desenvolvan as habilidades cognitivas de orde superior. Iso conséguese grazas ao visionado de vídeos enriquecidos, infografías, textos etc. que o alumnado traballa previamente no espazo individual e que lle serve para aplicalo en clase dun modo significativo (Domingo Chica Pardo).

Formación e Orientación Profesional: "Flipped FOL": Flipped FOL do Proxecto EDIA desenvolve todos os contidos de Formación e Orientación Profesional coa metodoloxía da aula investida. Por exemplo, na unidade "Conceptos básicos" abórdanse varias competencias profesionais dos módulos 5, 6 e 7. Na unidade visualízanse vídeos para coñecer conceptos básicos de riscos profesionais para, posteriormente e a partir dos vídeos, realizar actividades (individualmente ou colaborando cos compañeiros) na aula, así como retos finais.
Bacharelato: "Tiro parabólico en la vida real": Tiro parabólico en la vida real aborda contidos de Matemáticas en 1º de Bacharelato. O alumnado, seguindo a metodoloxía flipped classroom, visiona uns vídeos cos contidos fundamentais na súa casa, contestando as preguntas que estima o profesor. Na aula trabállase durante tres sesións a realización dun proxecto con GeoGebra. Finalmente, o traballo é avaliado coa presentación dun vídeo que recolle tanto o proceso de traballo como as conclusións respecto diso. Para coñecer máis sobre o recurso, podemos consultar o artigo Experiencia de éxito convertida en REA: Tiro parabólico en la vida real.

Pensamento Visual ou Visual Thinking

O pensamento visual é unha ferramenta que consiste en envorcar e manipular ideas a través de debuxos simples e facilmente reconocibles, creando conexións entre si por medio de mapas mentais, co obxectivo de entendelas mellor, definir obxectivos, identificar problemas, descubrir solucións, simular procesos e xerar novas ideas (Gutiérrez Araujo).

As estratexias de pensamento visual poden aplicarse como un fin en si mesmas ou ben integradas en proxectos máis complexos, combinándose por exemplo con ABP ou flipped. Vexamos algúns exemplos.

3º e 4º de Primaria: Cómics fronte ao acoso escolar

Cómics fronte ao acoso escolar trátase dun proxecto que se desenvolve desde a área de Lingua, aínda que conectado con outras materias como Educación en Valores Sociais e Cívicos ou Educación Plástica. O obxectivo é concienciar ao alumnado achega do acoso escolar como un problema real nas aulas. Para iso, o alumnado confecciona cómics con situacións de acoso escolar e unha posible solución ao caso.

Algunhas actividades son dixitais pero podemos acceder a unha sinxela e interesante tarefa de visual thinking en balóns, onde os alumnos identificaron emocións.

4º de ESO: lapbooks

Os profesores que se coordinan para aplicar REA do Proxecto EDIA de Xeografía e Historia tenden a adaptar os recursos e enriquecelos. Un exemplo do traballo habitual desta rede, Aulas EDIA: REAdictas á Historia, foi a realización de lapbooks para aprender Historia de España do século XIX, facendo que os alumnos organicen e sinteticen a información dunha maneira visual e creativa.

Belén Santos. Lapbooks. Aulas EDIA: REAdictas á Historia (CC BY-SA)

Bacharelato: videomapas mentais para aprender Historia

O alumnado deseña, crean e comparten recursos para aprender os contidos do currículo de Historia de 2º de Bacharelato. En concreto, os e as estudantes xeran mapas visuais que son avaliados polo profesor e polo resto do alumnado e recompílanse nun vídeo de difusión. Podemos acceder á experiencia concreta no artigo Videomapas mentales: mapas visuales para aprender Historia.

Gamificación

A gamificación aproveita a efectividade do estudo de mercado que fixo a industria dos videoxogos para motivar ao alumnado. En concreto, simula unha narrativa específica que contextualiza a aprendizaxe, ofrece diversos personaxes e niveis de logro nos que se ascende cumprindo cunha serie de obxectivos e tarefas educativas. Normalmente, utilízanse insignias e puntos para acrecentar o interese do alumnado por medio da recompensa.

A gamificación como narrativa ten un gran potencial educativo pero non existe unha soa maneira de gamificar, formando os scape room ou os break out edu unha variante moi interesante da mesma. Podemos consultar a diferenza entre ambas as variantes na seguinte ligazón do profesor José Luís Redondo.

A gamificación é unha estratexia metodolóxica facilmente combinable con outras metodoloxías, sexan estas metodoloxías activas ou ben ensino directo. Vexamos algúns exemplos:

5º de Primaria: os Súper Matihéroes

Os Súper Matihéroes é un proxecto de gamificación de contidos aplicado a 5º de primaria baseado na narrativa dos súper heroes. O noso alumnado, tanto de forma individual como a través dos seus equipos cooperativos, ten que superar uns obxectivos diarios de clase (normas de clase, cumprimento das funcións dos seus roles cooperativos e realización das fichas/actividades utilizando as dinámicas cooperativas) e os exercicios de matemáticas gamificados (cada misión).

Co cumprimento de obxectivos e a realización de tarefas, os alumnos conseguen subir de nivel (desde humano até lenda), obteñen moedas de ouro (MO) e puntos de experiencia (PX) para así poder abrir as cartas dos mundos e obter poderes (beneficios) en clase.

Aínda que ao final de cada misión exponse retos innovadores, os exercicios de matemáticas gamificados pódense realizar tras un período de explicación en clase, seguindo a metodoloxía de ensino directo. Para coñecer máis sobre a experiencia, podemos consultar o artigo Experiencia de éxito convertida en REA: Los Súper Matihéroes.

PDC e ABP: Como sería o teu mundo ideal?

Esta secuencia é un conxunto de 8 proxectos deseñados para o ámbito sociolingüístico de PDC en 3º de ESO, sendo tamén aplicable en FPB. Trátase de 8 proxectos interdisciplinares, de Lingua e Ciencias Sociais, que cobren gran parte dos contidos do curso, e que se enlazan entre si cunha historia común ou narrativa baseada nos obxectivos da ONU. Todo o conxunto de proxectos estrutúrase como ABP gamificado que utiliza como narrativa e motivación unha situación de distopía nun futuro. O alumnado ten a misión de volver ao pasado e infiltrarse na ONU para cumprir os seus obxectivos e así salvar o mundo. Cada vez que realizan un proxecto, reciben unha insignia e avanzan de nivel, encarnando outro personaxe, cada vez con máis poder dentro da ONU. Para coñecer máis sobre os proxectos, podemos acceder ao artigo Proxecto EDIA. ¿Cómo sería tu mundo ideal? ABP gamificado para el ámbito socio-lingüístico.

Licenciado baixo a Licenza Creative Commons Atribución Compartir igual 4.0