Saltar navegación

2.3. A colección dunha biblioteca escolar

A biblioteca escolar debe ter unha colección organizada, centralizada e coidada tanto fisicamente, no espazo dedicado á biblioteca, coma naqueloutros como aulas, seminarios ou calquera outro espazo do centro educativo. Ademais, cómpre centralizar o material virtual, dado que a biblioteca escolar é o centro de recursos documentais do centro educativo.

A colección debe ser:

  • Relevante e aliñada co currículo (desde libros de texto ata recursos complementarios como atlas, dicionarios, biografías, libros de divulgación científica etc.).
  • Diversificada e representativa, ten que reflectir a diversidade cultural, lingüística e social do estudantado, e incluír autores e autoras nacionais e internacionais, así como temáticas que promovan a inclusión, a equidade e mais o respecto polas diferenzas.
  • Equilibrada en formatos: é necesario que inclúa tanto libros impresos e recursos dixitais (ebooks, audiolibros, bases de datos, revistas electrónicas) coma recursos multimedia (como vídeos educativos, mapas interactivos e outros materiais que apoien a aprendizaxe activa).
  • Actualizada, debe revisarse e actualizarse regularmente para eliminar materiais obsoletos e adquirir novos títulos que respondan aos cambios no currículo, aos intereses dos estudantes e aos avances nas distintas disciplinas.
  • Axeitada aos distintos niveis lectores, coa inclusión de libros apropiados para todas as idades e niveis de lectura (literatura infantil, xuvenil, clásicos, cómics, novela gráfica, obras adaptadas e libros con diferentes niveis de complexidade).
  • Promotora do gusto pola lectura: a colección debe ter libros que conviden a ler por pracer e a desenvolver a competencia literaria: novelas, contos, poesía, libros ilustrados, humor, aventuras, ciencia ficción, etc.
  • Apoio ás necesidades especiais. Debe incluír materiais accesibles para estudantes con discapacidades (libros en braille, audiolibros, materiais con letra grande, pictogramas etc).

Debe dispoñer, ademais, recursos de referencia e consulta, contando cunha sección de referencia que inclúa dicionarios, enciclopedias, almanaques, manuais etc., tanto físicos coma en liña.

Ademais, ten que haber un equilibrio entre o tipo de recursos, o soporte e o formato: 

  • Segundo o contido, ten que asegurar un fondo de obras de ficción axeitado á idade das e dos escolares, pero tamén de obras de información (dicionarios, enciclopedias etc.) e documentais (manuais e monografías, entre outros).
  • Segundo o soporte, o fondo debe contar con documentos impresos (libros, publicacións periódicas, materiais gráficos, material elaborado polo centro…), audiovisuais, informáticos e electrónicos e outros materiais (maquetas, xogos didácticos, globos terráqueos, etc.).
  • En canto ao número de documentos estimado que se considera que debe ter unha biblioteca escolar, cabe ter en conta que unha colección razoable de recursos impresos tería que contar cuns dez libros por estudante, ademais de exporse todos aqueles libros que deberían conformar a colección para unha aula.
  • Polo menos un 60% do fondo tería que consistir en recursos de información —non novelísticos nin de ficción— relacionados co currículo.

Ademais, a biblioteca escolar tería que adquirir materiais para o lecer, como novelas de éxito, música, xogos de computador, revistas e pósters, entre outros.
Este tipo de materiais poden seleccionarse en colaboración cos e coas estudantes para asegurar que reflicten os seus intereses, sen traspasar os límites razoables dos estándares éticos.

Por último, o obxectivo da colección dunha biblioteca escolar nunca é o crecemento, senón a selección, polo que debe ter sempre en conta a actualización a través da identificación dos documentos para expurgar.

Ter en conta todo o que a biblioteca pode ofrecer por canles externas (acceso a documentos dixitais doutras bibliotecas, por exemplo).

2.3.1. Criterios de selección: xerais

Teremos en conta unha serie de criterios xerais

  • Calidade/consumo: é recomendable que os materiais sexan de calidade contrastable tanto en relación ao contido coma ao formato e á edición. Iso non impide, especificamente para os libros de ficción, que haxa unha porcentaxe mínima de obras que poderiamos considerar de consumo para o lecer, sempre que iso permita a aproximación e o acceso ás obras por parte de todos os lectores, especialmente para os máis reticentes á lectura nos primeiros cursos de Secundaria. Estes textos, con menos densidade literaria e centrados no aspecto argumental, teñen que estar representados nunha cantidade mínima e ser utilizados para casos particulares, sempre como un paso que permita acceder a outros textos. En todo caso, non teñen que ocupar unha porcentaxe elevada do total de obras de ficción, posto que as mozas e os mozos tenden a apoiarse neles cando se lles ofrece liberdade de elección sen mediación. Para contrastar a calidade, o equipo docente pódese basear en libros premiados, en recensións e críticas e nas recomendacións de especialistas. Tamén pode dispoñer de buscadores contrastados como "Canal Lector" ou editoriais de referencia.
  • Actualidade/clásicos: a actualidade e mais a fiabilidade deben presidir a selección. Os textos informativos ou de coñecementos (impresos ou dixitais) que estean obsoletos, sexa polo seu contido, sexa pola forma de presentalo, débense retirar do alcance dos usuarios. En cambio, os textos de ficción deben manter un equilibrio entre os clásicos e as obras contemporáneas, de maneira que se aproveite para familiarizar as mozas e os mozos na formación coa tradición literaria. Tamén hai que ter en conta as tradicións das distintas culturas da comunidade educativa.
  • Universal/local: ten que haber un equilibrio entre obras vinculadas á contorna próxima (tanto informativas coma de autores de ficción locais), o que é relevante para non caer nos rumbos dunha cultura excesivamente globalizada que esqueza as tradicións, condicións e culturas propias. É interesante que as coleccións permitan o acceso ao coñecemento do mundo e ao legado do saber que acumulou a humanidade sen esquecer a cultura ou culturas na que se inscribe cada escola. Neste punto hai que ter en conta tamén a presenza de materiais en linguas distintas.
  • Estabilidade/renovación: cada biblioteca debe constituír un corpus de textos que sexan valiosos para o seu contexto e que sexa rendible para atender distintas xeracións de alumnas e alumnos do seu centro. Á vez, pódense incorporar ano tras ano algunhas novidades para actualizar ou substituír volumes obsoletos ou en mal estado.
  • Impreso/dixital: materiais impresos, dixitais e audiovisuais. Os textos e recursos que non están fisicamente no espazo da biblioteca necesitan ser seleccionados con criterios similares aos impresos.  Cómpre dispoñer dunha cantidade de boas obras informativas en papel informativas para que os estudantes non tendan a pensar que tan só existe o que está en Internet. Preseleccionaranse materiais informativos dixitais que respondan tanto ás necesidades profesionais docentes coma aos proxectos e tarefas de investigación do alumnado de todos os cursos. É necesario facer tamén unha selección de boas obras de ficción dixital e interactivas.

2.3.2. Criterios de selección: específicos

Libros de non ficción (denominados "obras de coñecemento e información"). Para a súa selección terase en conta a presenza das súas distintas tipoloxías (a partir de Baró, 1996):

  • Obras de referencia: ofrecen un acceso rápido á información, organizan os contidos en entradas alfabéticas (dicionarios e enciclopedias) ou ben dunha forma sistemática con base nunha clasificación, tales como as guías científicas.
  • Obras de divulgación: requiren unha lectura completa da obra, xa que os contidos se presentan de forma progresiva, organizados en capítulos e subcapítulos, aos que podemos acceder desde o sumario ou desde os índices.
  • Obras de consulta: organízanse en breves capítulos, todos ao mesmo nivel, que tratan un aspecto concreto ou unha faceta do tema xeral, e que se poden consultar independentemente do resto de contidos. Para acceder dun modo áxil, podemos utilizar o sumario, pero a miúdo incorporan índices temáticos para mellorar a procura interna.
  • Obras de experimentación: aínda que formalmente non se diferencian das obras de consulta e non adoita haber un itinerario prefixado, a súa función principal é a de aproximar o lector ao coñecemento a partir da propia experiencia ou da adquisición de determinadas habilidades, e de suscitar a reflexión. As propostas de acción facilitan a súa execución.
  • Narracións de coñecementos: facilitan coñecementos por medio dunha historia máis ou menos ficcionada.

Ademais de distintos elementos que permiten valorar as obras:

  • A calidade e a relevancia do texto, así como a maneira en que xerarquizan os contidos
  • A complementariedade e adecuación das imaxes (ilustración, fotografía, técnicas mixtas…) a funcións diversas
  • A adecuación dos mecanismos para localizar información dentro da obra: sumarios, índices…
  • A presenza de recursos para ampliar información alén da obra
  • O título e a cuberta
  • A presentación a información: a maquetación, o texto, as imaxes
  • A distribución da información

Algunhas pautas para valorar os libros de coñecemento poden ser a data da súa publicación, a fiabilidade da súa autoría e a veracidade dos seus contidos.
En canto ás temáticas, hai que comentar que non existe ningún tema que non poida ser abordado e que non existen limitacións en canto á idade a partir da cal un tema determinado pode tratarse. As inquietudes sociais de cada momento tamén son un bo criterio de actualización.

Libros de ficción. Para seleccionar textos literarios, é recomendable ter presente poder ofrecer lecturas variadas (Díaz-Plaja, 2009) para usos e lectores distintos, a ter en conta:

  • Coñecer as persoas lectoras do noso centro para poder recomendar de forma adecuada tendo en conta distintos gustos e distintas capacidades e posibilidades de progresión.
  • Evitar libros literarios excesivamente «pedagóxicos». A ficción é ficción e réxese polo seu valor estético en todas as idades.
  • Evitar basearse naquilo que cremos que lles gusta. Desta maneira non abriremos novos camiños e tampouco posibilitaremos o progreso lector.
  • Aplicar criterios de calidade cos libros xuvenís da mesma forma que se aplican cos libros de adultos.
  • Poder ofrecer variedade de xéneros, temáticas, formatos, niveis de complexidade e textos para distintas funcións: para dramatizar, para ler en voz alta, para descubrir formatos, para compartir, para «decodificar» a densidade do texto, para descubrir xéneros pouco populares entre o alumnado, etc.

Para os primeiros cursos de Secundaria, hai que ter en conta a prioridade de familiarizar as mozas e os mozos cos distintos xéneros e subxéneros literarios, incluíndo as obras multimodais: narrativa (realismo, fantasía, misterio, policial, aventura…), poesía, teatro, cómic, novela gráfica, álbum ilustrado e biografías.

Para cursos superiores, deben ter cabida especialmente a literatura patrimonial, os clásicos de distintas culturas e tradicións, a literatura de persoas adultas e a xuvenil de calidade destinada a idades avanzadas e mais o ensaio literario, así como as diferentes representacións da literatura testemuñal.

Convén non descoidar o enfoque de xénero á hora de seleccionar as obras da biblioteca escolar.

Feito con eXeLearning (Nova xanela)