Educar no uso de materiais
A pregunta clave
Podo utilizar calquera material que estea dispoñible en Internet para as miñas clases? A resposta é NON. Que un material sexa accesible a través das redes non implica que non estea suxeito a dereitos de autor, que sexa libre nin que se poida copiar, redistribuír nin modificar.
Como docentes, haberá ocasións nas que poidamos utilizar materiais con dereitos de autor baixo unhas condicións concretas. Será máis fácil se estes materiais teñen unha licenza aberta, como Creative Commons ou se son obras de Dominio Público. É importante ter en conta que o feito de que un material non indique nada respecto da súa licenza de uso non implica que sexa libre. Todo o contrario. No caso de que un material non indique a súa licenza, considérase que ten todos os dereitos reservados.
En calquera caso, é necesario coñecer que son os dereitos de autor, o Dominio Público e as licenzas abertas, así como as condicións baixo as cales se poden utilizar para facer un bo uso dos materiais existentes e cumprir coa lexislación.
Os dereitos de autor e a cultura libre
A continuación facemos un rápido repaso da orixe e evolución dos dereitos de autor, así como o nacemento do movemento de cultura libre e os recursos educativos abertos, como contexto da creación e obxectivos das licenzas de uso dos materiais educativos.
Orixe dos dereitos de autor
Ao longo da historia pódense atopar diferentes políticas dirixidas a regular a copia e distribución de obras, aínda que non é até 1710 cando nace o concepto actual dos dereitos de autor coa publicación do Estatuto da Raíña Ana en Inglaterra. Este estatuto, cuxo obxectivo era "alentar aos homes a compor e escribir libros útiles", reivindica a figura da persoa autora e recoñécelle uns dereitos sobre a súa obra así como un prazo de duración dos mesmos (14 anos), evitando así os abusos do monopolio existente nese momento en mans de editores e imprentas. Con todo, era complicado que os autores decidisen sobre as súas obras, posto que os editores e imprentas eran o único medio para que un autor puidese reproducir e difundir as súas obras e por tanto a súa poder seguía sendo enorme.
A partir de entón distintas iniciativas, convencións e directivas foron dando forma ao que coñecemos hoxe como dereitos de autor (como o Convenio de Berna ou as Directivas Europeas sobre dereitos de autor), tratando de harmonizar as lexislacións nacionais e estendendo a duración dos dereitos de autor até os 70 anos desde o falecemento do autor na Unión Europea. Nestas decisións sempre existiu o debate entre a importancia do acceso universal á cultura e ao coñecemento dos cidadáns e os dereitos dos autores sobre a súa obra como motivación para continuar creando, influíndo de forma notable as presións dos lobbys e os seus intereses económicos.
O movemento de cultura libre
A principios dos 80 xorde un movemento que loita pola necesidade da distribución libre do coñecemento e da cultura. Froito deste movemento son as licenzas GPL (Licenza Pública Xeral) creadas por Richard Stallman dentro do movemento de software libre, e posteriormente outras licenzas inspiradas nestas e aplicables a outros ámbitos distintos do software, entre as que destacan as licenzas Creative Commons (CC) creadas por Lawrence Lessig. Na creación destas licenzas tamén contribuíu o Open Content Project, proxecto de David Wiley que en 1998 xa definía o contido aberto.
Nace así o movemento de "cultura libre", termo usado por primeira vez en 2003 durante o Cume Mundial Sobre a Sociedade da Información, definido como unha "corrente de pensamento que promove a liberdade na distribución e modificación de traballos creativos baseándose no principio do contido libre para distribuír ou modificar traballos e obras creativas usando Internet así como outros medios" (Wikipedia).
O coñecemento libre no ámbito educativo: os REA
Paralelamente, no ámbito educativo recoñécese a necesidade de que os contidos das investigacións e o material docente teña unha difusión libre e gratuíta como medio para asegurar o dereito universal á educación e a aprendizaxe ao longo da vida. Este movemento ten o seu primeiro fito en 2001 cando o Massachusetts Institute of Technology (MIT) libera todos os seus materiais educativos a través do programa OpenCourseWare (OCW) e supón a orixe do que posteriormente se denominará recursos educativos abertos.
A UNESCO define por primeira vez os recursos educativos abertos (REA) no 2012 na Declaración de París. Esta definición foi actualizada no 2019 na Recomendación sobre Recursos Educativos Abertos.
Os REA son "materiais de aprendizaxe, ensino e investigación, en calquera formato e soporte, de dominio público ou protexidos por dereitos de autor e que foron publicados cunha licenza aberta que permite o acceso a eles, así como a súa reutilización, reconversión, adaptación e redistribución sen custo algún por parte de terceiros".
A UNESCO destaca nesta recomendación que:
"a aplicación de licenzas abertas a materiais educativos abre importantes oportunidades en materia de creación, acceso, reutilización, reconversión, adaptación, redistribución, preservación e aseguramiento da calidade de devanditos materiais, de maneira máis eficaz en función dos custos. Estes materiais inclúen, entre outros, a tradución, a adaptación a diferentes contextos culturais e de aprendizaxe, a elaboración de materiais con perspectiva de xénero e a creación de formatos alternativos e accesibles para educandos con necesidades educativas especiais".
Nesta Recomendación faise referencia ademais aos beneficios que achegan o uso de REA na aula, destacados neste artigo do INTEF:
- A súa utilización combinada con diferentes metodoloxías ofrece novas posibilidades de innovación educativa, á vez que favorece unha participación máis activa de todos os axentes implicados no proceso de ensino-aprendizaxe.
- A xeración de novas oportunidades de creación, acceso, reutilización e adaptación de devanditos materiais.
- A colaboración rexional e mundial nesta materia pode contribuír á optimización dos recursos e materiais elaborados.
Licenciado baixo a Licenza Creative Commons Atribución Compartir igual 4.0