Dereitos de autor
Como dixemos anteriormente, a normativa que regula os dereitos de autor en España é o Real Decreto Lexislativo 1/1996, de 12 de abril, polo que se aproba o texto refundido da Lei de Propiedade Intelectual, regularizando, aclarando e harmonizando as disposicións legais vixentes sobre a materia (en diante LPI).
Imos revisar os contidos desta lei que poden ser relevantes para os docentes: que obras están protexidas polo dereito de autor, desde cando e até cando están protexidas, e cales son as excepcións desa protección contempladas na Lei.
Que obras está protexidas pola LPI?
Segundo a LPI, son obxecto de propiedade intelectual tanto as obras orixinais literarias, artísticas e científicas, expresadas en calquera medio ou soporte, tanxible ou intanxible, como as obras derivadas delas que teñan suficiente entidade como para considerarse unha nova obra. O título da obra, cando sexa orixinal, tamén está protexido como parte da mesma, así como coleccións e bases de datos (art. 10, 11, 12 LPI).
Creacións orixinais literarias, artísticas ou científicas
Todas as creacións orixinais literarias, artísticas ou científicas expresadas por calquera medio ou soporte, tanxible ou intanxible:
- Os libros, folletos, impresos, escritos, discursos, conferencias, informes forenses, explicacións de cátedra e obras similares.
- As composicións musicais, con ou sen letra.
- As obras dramáticas e dramático-musicais, as coreografías, as pantomimas e, en xeral, as obras teatrais.
- As obras cinematográficas e calquera outras obras audiovisuais.
- As esculturas e as obras de pintura, debuxo, gravado, litografía e as historietas gráficas, cómics ou cómics, así como os seus ensaios ou bosquexos e as demais obras plásticas.
- Os proxectos, planos, maquetas e deseños de obras arquitectónicas e de enxeñaría.
- Os gráficos, mapas e deseños relativos á topografía, a xeografía e, en xeral, á ciencia.
- As obras fotográficas
- Os programas de computador.
- As coleccións e bases de datos.
- O título dunha obra, cando sexa orixinal.
Obras derivadas
As obras derivadas, entendidas como novas obras creadas a partir da transformación dunha anterior ou da súa reprodución xunto con outros contidos:
- As traducións e adaptacións.
- As revisións, actualizacións e anotacións.
- Os compendios, resumos e extractos.
- Os arranxos musicais.
Obra nova, que achega algo que non existía antes. En función das características da obra, a orixinalidade pode estar na composición, a estrutura, a melodía, a expresión lingüística, a creatividade...
Ademais, a LPI exclúe expresamente as disposicións legais ou regulamentarias e os seus correspondentes proxectos, as resolucións dos órganos xurisdiccionais e os actos, acordos, deliberacións e ditames dos organismos públicos, así como as traducións oficiais de todos os textos anteriores (art. 13 LPI).
Non son, por tanto, obxecto desta Lei as ideas.
Cando a súa selección, ordenación ou clasificación supón unha achega creativa e orixinal.
A diferenza da obra fotográfica, a mera fotografía non é unha creación artística orixinal de acordo ao art. 10 LPI. Aínda que a LPI non define o concepto de orixinalidade, pódese considerar que "toda fotografía que implique un traballo de plan e concepción, no que interveña o esforzo intelectual, a capacidade creativa, o talento e a personalidade do fotógrafo, deberá considerarse orixinal" (Bondía).
A LPI recoñece o dereito de autor en ambos os casos, con todo, indica un tratamento distinto en cada caso, fixando o prazo de duración destes dereitos nun prazo menor (art. 128 LPI).
Que son os dereitos de autor?
Os dereitos de autor son aqueles reservados ao creador dunha obra literaria, artística ou científica polo simple feito de habela creado. É dicir, a obra está protexida automaticamente desde o mesmo momento da súa creación por uns dereitos atribuídos exclusivamente ao seu creador (art. 17 LPI), coas limitacións e excepcións establecidas na Lei.
Pero, cales son eses dereitos? Diferéncianse dous tipos: os dereitos morais e os dereitos de explotación ou patrimoniais. Na seguinte infografía recóllese un resumo dos dereitos de autor de acordo á LPI.
Dereitos morais
Son dereitos dirixidos a protexer a identidade e o recoñecemento da persoa creadora. A LPI especifica os seguintes dereitos morais (art. 14 LPI):
- Dereito a decidir si a obra vai ser divulgada ou non.
- Dereito a decidir si farase co seu nome, baixo pseudónimo ou anonimamente.
- Dereito a esixir o recoñecemento da súa condición de autor da obra.
- Dereito a esixir o respecto á integridade da súa obra.
- Dereito a modificar a obra, respectando os dereitos adquiridos por terceiros.
- Dereito a retirar a obra, previa indemnización aos titulares dos dereitos de explotación.
- Dereito a acceder ao exemplar único da obra cando se ache en poder doutro para exercitar os dereitos que lle correspondan.
Estes dereitos non se poden ceder, vender nin se pode renunciar a eles. O autor dunha obra sempre conservará estes dereitos, independentemente do modo en que licencie posteriormente a obra.
Dereitos de explotación
Son aqueles relacionados co uso que se lle dá á obra e que permiten obter un rendemento económico da mesma. Son temporais, e teñen unha duración determinada pola LPI, e poden ser cedidos e transmitidos a outros axentes. Entre eles atópanse:
- Dereito de reprodución. Refírese ao uso calquera método de fixación que permita a súa comunicación ou obtención de copias (art. 18 LPI).
- Dereito de distribución. Refírese á posta a disposición do público do orixinal ou copias da obra nun soporte tanxible (art. 19 LPI).
- Dereito de comunicación pública. Refírese a calquera acto polo que un grupo de persoas pode ter acceso á obra, sen previa distribución de exemplares (art. 20 LPI). Indícanse expresamente algúns exemplos como a representación escénica, a proxección ou exhibición pública de obras audiovisuais, a emisión en radio ou televisión, a transmisión por cable ou fibra óptica, a exposición pública e posta a disposición de forma de calquera persoa pode acceder cando e desde onde elixa.
- Dereito de transformación. Refírese á realización de modificacións sobre a obra, como traducións ou adaptacións da que se derive unha obra diferente (art. 21 LPI).
Unha vez cumprido o prazo de protección determinado pola LPI, a obra pasa a Dominio Público.
Como dixemos, o dereito de explotación é similar ao copyright, e utilízanse ambos os termos como sinónimos.
|
NOTA Comunmente falamos de dereitos de autor referíndonos unicamente aos dereitos de explotación. Así, falamos dunha "obra sen dereitos de autor" cando en realidade nos referimos a "obras sen restrición de dereitos de explotación", xa que os dereitos morais son perpetuos. |
No caso de que necesitemos utilizar un material con limitación de dereitos de explotación (que habitualmente atoparemos como "material con dereitos de autor"), debemos solicitar AUTORIZACIÓN EXPRESA ao titular dos dereitos e cumprir as condicións que este impoña para o seu uso. Falamos de titular e non de autor porque en ocasións o autor será o titular dos dereitos de explotación da súa obra, pero pode telos cedido a outra persoa ou entidade, como unha entidade de xestión colectiva.
En calquera caso, estes dereitos de autor non son ilimitados. A LPI especifica algúns usos para os que non é necesaria a autorización do titular dos dereitos que veremos máis adiante.
ÁMBITO DOCENTE
Como vimos, na LPI defínense os dereitos de explotación que ten un autor de forma exclusiva sobre a súa obra: reprodución, distribución, comunicación pública e transformación. Pero no ámbito docente, que accións están incluídas en cada un deses dereitos? Nesta infografía podemos ver algúns dos exemplos máis comúns:
Cando falece o autor:
- Os dereitos 3 e o 4 mantéñense para sempre, que poden ser exercidos por terceiras persoas.
- O dereito 1 estenderíase 70 anos máis.
- Os dereitos 5, 6, 7 extínguense coa vida do autor.
- De autores: SGAE (Sociedade Xeral de Autores e Editores), CEDRO (Centro español de dereitos reprográficos), VEGAP (Visual entidade de xestión de artistas plásticos), DAMA (Dereitos de autor de medios audiovisuais).
- De artistas intérpretes ou ejecutantes: AIE (Artistas intérpretes ou ejecutantes, sociedade de xestión de España, AISGE (Artistas intérpretes, sociedade de xestión).
- De produtores: AGEDI (Asociación de xestión de dereitos intelectuais), EGEDA (Entidade de Xestión de Dereitos dos produtores audiovisuais).
En España existen varias entidades de xestión colectiva de dereitos de autor, en función do tipo de obra. Podemos atopar máis información sobre estas entidades, forma de contacto, tarifas etc. en
http://www.culturaydeporte.gob.es/cultura/propiedadintelectual/gestion-colectiva.html
Existe certo debate con respecto ao feito de inserir un enlace ou embeber un contido. Algúns interpretan, baseándose no artigo 20 i) da LPI, que se trata de actos de comunicación pública e por tanto habería que contar coa autorización do autor. Con todo, organismos como a EUIPO afirman que "enlazar non está considerado formalmente como un acto de comunicación pública dos enumerados no artigo 20, apartado 2, do LPI". De feito, o Tribunal de Xustiza das Comunidades Europeas interpreta a Directiva 2001/29 de forma que non o considera como tal, sempre que "conduzan a obras que poden consultarse libremente noutra páxina de Internet", e por tanto non hai que solicitar autorización ao seu titular. Así se indica na sentenza completa do caso Svensson do TJCE.
Podemos por tanto utilizar ligazóns sempre que leven a páxinas que xa están publicadas e accesibles en Internet, sempre que non modifiquemos o público que ten acceso ao contido (por exemplo que estea orixinalmente limitado a un grupo de usuarios concreto e o fagamos accesible publicamente).
O caso de embeber materiais nunha web, blog ou recurso educativo é máis complexo, posto que se pode interpretar que estamos a realizar actos de comunicación pública. No caso de que o material estea subido a unha plataforma, habería que consultar os Termos de uso e en todo caso utilizar o código de inserción que ofreza a propia plataforma. Por exemplo, no caso de YouTube si nos ofrece un sistema para copiar un código de inserción, e ademais nos termos de uso indica que o usuario que sobe un vídeo "outorga a cada usuario do Servizo unha licenza mundial, non exclusiva, gratuíta e libre de regalías para acceder ao teu Contido a través do Servizo e para utilizar devandito Contido (incluíndo para reproducilo, distribuílo, modificalo, transformalo, mostralo, comunicalo ao público e representalo) na medida do permitido polas funcións do Servizo" (Termos e Condicións do Servizo de YouTube).
Outro conflito que pode xurdir ao embeber materiais é con relación aos dereitos morais do autor: o usuario que accede á obra pode interpretar (por falta de atribución ou polo formato e características técnicas do soporte) que o material embebido pertence ao mesmo autor da obra. Por iso, suxerimos que se faga unicamente con aqueles recursos aloxados en plataformas que faciliten un código de embebido ou inserción, xa que adoita ter un formato que identifica claramente a plataforma e non daría lugar a confusión.
Recomendamos en calquera caso, especialmente ao embeber un contido, que o incorporemos de forma que non dea lugar a erro e deixe claro ao usuario que se trata dun contido externo, indicando claramente autor e fonte.
Art. 20 LPI: Entenderase por comunicación pública [...] a posta a disposición do público de obras, por procedementos alámbricos ou inalámbricos, de tal forma que calquera persoa poida acceder a elas desde o lugar e no momento que elixa
Quen é o autor dunha obra?
De acordo ao art. 5 da LPI considérase autor á persoa natural que crea unha obra literaria, artística ou científica. Tamén se prevén situacións nas que, debido a relación laboral, o titular dos dereitos sexa unha persoa xurídica, nese caso regularase segundo o contrato de devandita relación laboral (art. 51 LPI).
Outros casos especiais son:
- Obras en colaboración: aquelas creadas entre varias persoas cun único resultado no que é difícil distinguir a achega de cada un. Neste caso, todos os autores son titulares dos dereitos (art. 7 LPI).
- Obras colectivas: aquelas creadas por iniciativa e baixo a coordinación dunha persoa que a edita e difunde, e que reúne achegas claramente diferenciadas doutras persoas. Neste caso, os dereitos corresponden á persoa que coordina e edita (art. 8 LPI).
- Obras compostas: aquelas que incorporan unha obra preexistente sen a colaboración do autor desta última, sen prexuízo dos dereitos que a este correspondan e da súa necesaria autorización. Neste caso, os dereitos son independentes (art. 9 LPI).
Canto duran os dereitos de autor?
En España, de acordo á LPI, a duración dos dereitos de explotación dunha obra esténdese ao longo da vida do autor e 70 anos máis a partir do seu falecemento (art. 26 LPI), contado a partir do 1 de xaneiro do ano seguinte (por iso ese día celébrase celebra o Día do Dominio Público).
Con todo, de acordo coa Disposición transitoria cuarta da LPI, para os autores falecidos antes do 7 de decembro de 1987 terán a duración prevista na Lei de 10 de xaneiro de 1879 sobre Propiedade Intelectual, que para o caso xeral é de 80 anos desde a morte do autor. Por tanto esa é a duración que debemos ter presente na actualidade para saber se unha obra está en Dominio Público ou non.
Unha vez alcanzado devandito límite, a obra pasará a ser de Dominio Público e, por tanto, poderá ser utilizada por calquera, sempre que se respecte a autoría e a integridade da obra (art. 41 LPI). Lembremos que neste caso se extingue a exclusividade do autor (ou titular) sobre os dereitos de explotación da obra, pero os dereitos morais son perpetuos.
Duración en casos especiais
Nalgúns casos a duración ou o cómputo da mesma varía. Expomos aquí algúns deles:
- Obras póstumas, anónimas ou pseudónimas: durará 70 anos desde a súa divulgación lícita da obra (art. 27 LPI).
- Obras en colaboración: durará toda a vida dos coautores e 70 anos desde a morte do último coautor sobrevivente (art. 28 LPI).
- Obras colectivas: durará 70 anos desde a divulgación lícita da obra (art. 28 LPI).
- Meras fotografías: 25 anos a partir da realización da fotografía (art. 128 LPI).
- Artistas intérpretes: 50 anos a partir da interpretación (art. 112 LPI).
- Obras inéditas en Dominio Público divulgadas licitamente: 25 anos a partir da divulgación da obra (art. 130 LPI).
Duración noutros países
A duración dos dereitos de explotación varía segundo os países. O Convenio de Berna define unha duración mínima dos mesmos na vida do autor máis 50 anos, duración que estipula a maior parte dos países asinantes. Con todo, deixa aberta a posibilidade de que cada país aumente esa duración. Ese é o caso por exemplo da Unión Europea, que fixa a duración en 70 anos.
Pódese ver a listaxe completa nesta páxina da Wikipedia.
A TER EN CONTA
- É importante ter en conta que sobre unha obra poden recaer varios dereitos correspondentes a distintas persoas (autor, tradutor, intérprete, produtor...) e debemos considerar o estado de cada un deses dereitos antes de utilizala. É dicir, poida que unha obra literaria sexa de Dominio Público, pero a tradución que imos utilizar aínda estea protexida por dereitos de autor. O mesmo pode ocorrer cunha composición musical e os dereitos do intérprete, ou cunha obra de arte e os dereitos do fotógrafo.
- Existen servizos que nos poden axudar á hora de saber o estado das obras, como o Servizo de información sobre autores en Dominio Público da Biblioteca Nacional de España onde se poden consultar os autores españois con obras neste organismo que pasaron xa a Dominio Público. Tamén podemos consultar o servizo Public Domain Calculation de Europeana, que nos facilita información sobre se unha obra está en Dominio Público nun determinado país europeo.
Licenciado baixo a Licenza Creative Commons Atribución Compartir igual 4.0