Como incorporar materiais
Neste apartado imos centrarnos na creación de materiais educativos e na posibilidade de incluír contidos alleos para ilustrar, comentar ou combinalos con contidos de creación propia.
O primeiro, as condicións de uso
Se imos incorporar materiais de terceiros, o primeiro que debemos ter claro é que podemos facer con ese material e baixo que condicións. Lembremos as normas xerais:
No caso de que estes materiais teñan unha licenza Creative Commons, será fácil coñecer as condicións de uso, descritas anteriormente nesta guía. Con todo, hai moitos materiais que teñen licenzas abertas personalizadas. Nestes casos, será necesario revisar a descrición das mesmas para determinar que podo facer con eses materiais e baixo que condicións.
Ao subir un contido a YouTube, cando unha persoa usuaria sobe un vídeo pode asignar dous tipos de licenzas:
• Licenza estándar de Youtube. Esta licenza mantén os dereitos de autor e en teoría, as persoas poden visualizar o vídeo a través da plataforma, poden inserilo na súa web pero non poden editalo ou modificalo nin reproducido noutras plataformas sen o permiso do autor.
• Licenza Creative Commons Atribución. Con esta licenza o vídeo pode ser utilizado, modificado e redistribuído por outros usuarios, sempre que se mencione autor e fonte adecuadamente
Para saber que licenza ten un vídeo concreto, miraremos na descrición do mesmo, premendo en "Mostrar máis". Por defecto, se non indica expresamente que é CC, enténdese que ten "Licenza YouTube estándar", cos dereitos que esta outorga. En caso de indicar que é Creative Commons, en YouTube será CC BY.
Até o momento YouTube só ofrece estas dúas opcións. Existen outras plataformas como Vimeo que si permiten subir e buscar polas seis licenzas CC.
Materiais licenciados baixo CC
Os materiais compartidos con licenza CC poden modificarse, creando unha obra derivada a partir deles (por exemplo, adaptar unha secuencia didáctica á miña aula), combinalos con outros materiais para crear un novo (por exemplo, utilizar un audio e unhas imaxes para crear un vídeo) ou incluílos como parte dun recurso maior (por exemplo, utilizar unha imaxe na creación duns apuntamentos). En calquera caso é necesario saber que non todas as licencias CC son compatibles entre si, posto que cada unha esixe unhas condicións concretas que en ocasións son irreconciliables.
As seguintes infografías de Compatibilidades de licenzas pódenos axudar neste punto.
Adaptación dun material
Neste caso indícanos si a modificación dun material (obra orixinal) é compatible coa licenza que queremos aplicar ao noso traballo (obra derivada).
Por exemplo, no caso de adaptar un documento con licenza CC BY-SA e crear unha obra derivada, só poderemos licenciar o noso traballo con CC BY-SA, posto que devandita licenza permite o uso do material sempre que a obra derivada manteña a mesma licenza que o orixinal. No caso de partir dunha obra con licenza BY-NC, poderiamos licenciar o noso traballo con BY-NC, BY-NC-SA ou BY-NC-ND; o resto de opcións, aínda que tecnicamente non están prohibidas pola licenza, non son recomendables posto que debemos respectar as condicións indicadas polo creador.
No caso de BY-ND e BY-NC-ND, a condición ND impide distribuír obras derivadas a partir da obra orixinal. Por exemplo, non podería modificar unha imaxe que logo vou distribuír.
Combinación de dous materiais
Neste caso indícanos si é posible combinar dous materiais A e B para crear unha nova obra.
Segundo despréndese da táboa, no caso de querer combinar dúas obras, unha BY-SA e outra BY-NC-SA para crear unha obra nova, non poderemos facelo, posto que ambas esixen que a nova obra manteña a mesma que o material orixinal. No caso de que as obras fosen BY-NC e BY-SA, non sería recomendable combinalas posto que as esixencias de cada unha sobre a nova obra son complicadas de compatibilizar.
Citar, citar, citar
Ao longo da guía fixemos moito fincapé na importancia de recoñecer ao autor dun material que usemos, tanto se ten copyright e usámolo a modo de cita coma se é un material con licenza CC que queremos incorporar. Mesmo no caso de materiais en Dominio Público, a pesar de non ter obrigación de recoñecer ao autor, consideramos que é unha boa práctica.
Pero, como o facemos?
- Estilos de cita
-
Os traballos académicos ou científicos adoitan incorporar citas ao longo do texto e referencias bibliográficas ao final con información máis extensa sobre as mesmas. Para homoxeneizar o formato existen diversos estilos que dependen da disciplina do documento (por exemplo para Educación, e tamén nos REA de cREAgal, recoméndase usar o estilo APA). A continuación ofrecemos algúns recursos que poden facilitar esta tarefa:
- Neste documento de normasapa.org podemos consultar como realizar as citas co estilo APA.
- Tamén nos pode servir este documento do Instituto Vasco de Administración Pública onde se informa sobre como citar recursos electrónicos co estilo APA.
- A aplicación online KnightCite (en inglés) pódenos axudar a crear as referencias bibliográficas a través dun formulario que debemos encher. Os estilos dispoñibles son APA, MLA ou Chicago.
- A aplicación de código aberto Zotero pódenos axudar a recoller, organizar e citar as fontes bibliográficas. Ten ademais un plugin para o navegador que nos axuda a enviar a información das webs consultadas directamente á aplicación.
- Os procesadores de texto tamén adoitan ter o seu propio xestor bibliográfico, que nos pode axudar neste labor.
Si en lugar de estudos académicos ou de investigación creamos recursos educativos para a aula non é indispensable seguir un destes estilos, pero sempre é obrigatorio citar de forma correcta ao autor e a fonte dos contidos que incorporemos ou citemos.
- Creative Commons
-
No caso de que usemos materiais licenciados con Creative Commons tamén debemos atribuír recoñecemento ao autor (todas as licenzas CC obrigan a iso). Desde Creative Commons non se fixa unha forma única de facer esta referencia, xa que será diferente segundo o formato, estilo, medio... Con todo si recomendar que se inclúan os seguintes datos:
- Título: cal é o título do material?
- Autor: quen ou quen crearon o material?
- Licenza: baixo que licenza está publicado? (incluír ligazón ao texto da licenza)
- Fonte: onde se pode atopar o material? (incluír o URL do material orixinal)
O importante é que sexamos razoables ao atribuír a autoría dos materiais que usemos ou modifiquemos. Para saber se fixemos unha boa atribución de autoría ao usar unha obra doutro autor, Creative Commons recomenda preguntarse: "Se tiveses que mostrarlle a ese autor a forma na que lle atribúes a súa autoría, como sentirías?"
En calquera caso, moitas webs que ofrecen materiais libres, por exemplo Pixabay, proporcionan directamente o código de inserción co texto da atribución, para facilitar este labor ao usuario e asegurar que se fai da forma correcta.
Exemplos de atribución para materiais CC
A continuación imos ver exemplos de como podemos atribuír autoría unha imaxe CC que utilicemos nun material propio, en función do uso:
Material orixinal
Cando incorporamos un material licenciado con CC no noso traballo sen modificacións, debemos indicar título, autor, fonte e licenza. Neste exemplo, tomamos unha imaxe de CC Search creada por Laronga e titulada "Gato boncejando", con licenza CC BY-SA 2.0, para incorporala no noso traballo (material en liña).
Laronga. Gato bocexando (CC BY-SA 2.0)
No caso de que fora un material fóra de liña, é importante que apareza o URL da licenza:
Material modificado
Se queremos realizar algunha modificación nun material antes de incorporalo ao noso traballo, debemos indicalo tamén na atribución (e asegurarnos de que a licenza que ten o permita). Seguindo co exemplo anterior:
Laronga. Gato bocexando (CC BY-SA 2.0) / Desaturado do orixinal
Obra derivada
No caso de crear unha obra derivada (nova obra a partir doutra), indicarémolo tamén. Seguindo co exemplo anterior:
C. Valdera. A chamada da selva" (CC BY-SA 2.0), a partir da obra Gato bocejando de Laronga (CC BY-SA 2.0)
Aquí podemos ver moitos exemplos diferentes de boas prácticas de recoñecemento de autoría.
No caso de que decidamos usar por exemplo o estilo APA e usemos un material con licenza Creative Commons, podemos consultar este artigo da web de APA Style onde nos indica como citalo (en inglés)
Traducións e adaptacións, revisións, actualizacións, compendios, resumos, extractos e calquera transformación dunha obra literaria, artística ou científica (art. 11 LPI). 4º Os arranxos musicais. 5º Calquera transformacións dunha obra literaria, artística ou científica.
Licenciado baixo a Licenza Creative Commons Atribución Compartir igual 4.0