Revisamos algunhas casuísticas contextualizadas no noso ámbito baixo o suposto dun uso didáctico e concorrendo de xeito simultáneo todas as condicións que indican os artigos asociados.
Supoñemos que todos os recursos están amparados baixo o RDL 1/1996 e teñen marcada a C de Copyright ou non especifican nada; baixo este último criterio debemos supoñer sempre que están protexidos por unha licencia de tipo privativo (Copyright).
Atopamos nun repositorio didáctico unha presentación sobre un tema que imos a presentar a vindeira semana. A presentación está asociada a unha licencia de tipo privativo ou Copyright xa que ten o símbolo característico antes do nome da súa autora; podemos usala sen ningún condicionante ou precaución?
Podemos incluír unha das súas diapositivas no noso contido se a contextualizamos no noso desenvolvemento, é dicir, se esta reflicte unha opinión que estamos validando ou a empregamos a modo de cita dentro do noso contido orixinal; ademais, concorre a circunstancia de que non se trata dunha obra ou publicación impresa. Como indica a normativa, teremos que citar de forma axeitada á sua autora.
Tamén poderíamos amosar un pequeno fragmento na nosa aula, proxectándoa nunha pantalla, pero non toda a presentación xa que ao estar baixo licencia Copyright a lexislación só nos permite reproducir unha parte pouco relevante sobre o conxunto da obra; como se recolle no artigo 32.3 do Real Decreto Legislativo 1/1996, de 12 de abril, por el que se aprueba el texto refundido de la Ley de Propiedad Intelectual, regularizando, aclarando y armonizando las disposiciones legales vigentes sobre la materia. Boletín Oficila del Estado, 97, 22 de Abril de 1996. https://www.boe.es/buscar/act.php?id=BOE-A-1996-8930) 'se entenderá por pequeño fragmento de una obra, un extracto o porción cuantitativamente poco relevante sobre el conjunto de la misma '.
Unha compañeira envíanos por correo electrónico un artigo sobre unha temática que estamos traballando na aula. Que usos lle podemos dar?
Podemos inserir un ou varios fragmentos do artigo, dentro do noso contido, pero sempre contextualizando a súa inclusión e segundo as condicionantes da lexislación, citando de forma textual ou parafraseando a autora ou autor. É importante seguir as directrices, da norma que se determine, para explicitar as referencias a terceiras persoas creadoras (APA, Vancouver, etc.).
Podemos reproducir no proxector da aula unha mostra dunha parte do artigo, un apartado (p.e.) ou distribuílo entre o noso alumnado para facer un comentario de texto, unha análise ou xuizo sobre este; sempre e cando forme parte da nosa estratexia didáctica.
Ollo, o artigo non pode formar parte dunha recompilación de artigos publicados nunha obra impresa. Teremos que revisar se o artigo ten unha licenza para a distribución na Rede e outra diferente para a publicación impresa [revisa logo o caso Libro publicado na Rede].
Atopamos na nosa plataforma dixital de referencia unha película que reflicte de forma clara unha das temáticas que forma parte da nosa programación didáctica, podemos proxectala na clase?
Non na súa totalidade, pero si un pequeno fragmento que faga referencia ao tema en cuestión e que logo sirva para debater ou analizar un comportamento, situación ou contexto. Seguimos amparando a nosa actuación no artigo 32.3, xa mencionado, que ampara o uso de pequenos fragmentos por parte do profesorado de formación regulada.
É importante que o material didáctico alleo atopado, non teña a consideración de de libro de texto, manual ou publicación asimilada. Lembra que os condicionantes da lexislación ás excepcionalidades de uso de materiais alleos con fíns educativos non fan distinción sobre o formato físico ou dixital das obras.
Atopamos unha imaxe na Rede e queremos inserila nos nosos contidos, pensamos en dous usos que nos agradarían para esa imaxe:
Pensamos logo, que esa imaxe sería unha boa portada do noso material didáctico, sería lícito este uso? Non, xa que na cuberta non estamos contextualizando o uso da imaxe; como norma xeral, non podemos empregar unha imaxe ou fotografía como ornamento ou complemento do noso material didáctico orixinal.
Se a imaxe representa un mapa ou un cartel dunha película ou serie, como teñen a consideración de imaxes, aféctanlles as consideracións anteriores.
Se a imaxe que atopamos é a portada dun libro ou de forma intencional a empregamos nos nosos contidos, debemos revisar dous aspectos:
Atopamos nun libro de exercicios que temos na casa, unha batería de problemas que servirían moi ben de repaso antes do exame para o alumnado do noso curso, pensas en facer unhas copias e conformar un pequeno caderno para entregarlles a cada un /unha na próxima sesión. É lícito este uso?
Non, xa que as excepcións docentes indican que non se pode reproducir e facer actos de comunicación pública de libros de texto ou calquera outro material deseñado para facilitar o proceso de ensino. Ademais, tampouco podemos usar fragmentos de obras dun só uso (como un caderno de exercicios).
O que si poderíamos facer é: proxectar o fragmento na aula e facilitar no mesmo acto, unha ligazón ao alumnado, para a obtención legal da copia legal; ambas accións forman parte da excepcionalidade.
Na sala do profesorado do centro, temos varios libros de texto de distintas editoriais sobre a materia que estamos impartindo, decidimos coller varios libros e ir parafraseando varios temas compoñendo un novo material didáctico que temos pensado achegar ao noso alumnado a través da aula virtual. Estamos cumprindo todos os condicionantes baixo os que nos ampara a lexislación vixente?
Non, xa que:
Como recordatorio, lembra que no punto 5 do ‘Artículo 32. Citas y reseñas e ilustración con fines educativos o de investigación científica' da LPI 1/1996 xa se indica que non están suxeitos ás excepcións docentes a agrupacións de fragmentos de obras.
Xa a punto de acabar o trimestre decides poñer cada día na clase as cancións favoritas do teu alumnado que previamente xa tes compiladas. Dedicarás a esta actividade os 5 – 10 minutos finais da túa clase. Estaría a nosa actividade amparada polo uso didáctico do recurso?
Non, xa que non forma parte dunha actividade educativa xa que só nos dedicamos a reproducir a canción, por tanto non poderíamos facelo.
Ademais de reproducir as cancións, cada alumnado participante debe contar ás súas compañeiras e compañeiros que representa esa canción, que emocións lles transmite ou que lembranzas. Neste caso si que é unha actividade educativa pero deberíamos ter en conta que só podemos reproducir un fragmento, e sempre citando autor/a e título da canción.
Podemos empregar artigos de prensa dentro do dereito de cita, pero non reproducir un artigo enteiro na nosa clase; o que sí podemos facer é facilitar o enlace ao artigo no seu sitio orixinal.
Estamos pensando nun recurso audiovisual que ilustre os contidos desta semana, o noso alumando está algo desmotivado e andamos á procura de algo que lles desperte a curiosidade ou algo que lles permita ver unha aplicación directa na vida real. Logo dun tempo de procura, atopamos un vídeo na Rede, pensamos empregalo pero non temos claro se enlazalo ou inserilo na nosa aula virtual, que podemos facer?.
Á hora de enlazar debemos partir sempre das seguintes consideracións:
A resposta non é doada, contemplamos varios aspectos:
Como norma xeral, podemos considerar que a ligazón, preferentemente aos sitios orixinais e lícitos é a mellor recomendación.
Se buscas información na Rede sobre propiedade intelectual, ligazóns e framing, atoparás facilmente artigos sobre sentencias do Tribunal de Xustiza da Unión Europea sobre casos concretos.
Se non temos claro se o libro foi publicado na Rede, de forma legal, non deberiamos enlazar o noso material didáctico, espazo virtual ou referencias na aula a un espazo ilícito. Se o libro é posto a disposición pública da persoa creadora, podemos enlazalo e tamén empregalo segundo as consideracións da lexislación vixente.
Fíxate no exemplo seguinte: estas á procura de información na Rede sobre Recursos Educativos Abertos e atopas a seguinte páxina con información de interese: https://universoabierto.org/2022/07/04/recursos-educativos-abiertos-una-pieza-fundamental-para-afrontar-los-actuales-retos-de-la-educacion-superior/; revisas a páxina e parece unha fonte de interese: é o blogue da 'Biblioteca de Traducción y Documentación de la Universidad de Salamanca', revisas os apartados 'Principal' e 'Acerca de' e xa constatas o estilo académico das súas publicacións que, ademais, teñen datas recentes. O artigo en cuestión, presenta unha publicación da Editorial Octaedro: Santos-Hermosa, Gema ; Abadal Falgueras, Ernest. Recursos educativos abiertos: Una pieza fundamental para afrontar los actuales retos de la Educación Superior. Barcelona: Octaedro, 2022. Ademais dun pequeno resumo, aparece un enlace denominado TEXTO COMPLETO, se fas clic sobre el, comeza a descarga do libro de xeito inmediato.
Santos Hermosa, G.; Abadal Falgueras, E. (2022). Recursos educativos abiertos. Una pieza fundamental para afrontar los actuales retos
de la Educación Superior, Editorial Octaedro. Página de portada de libro descargable.
Se examinas a descarga podes ver que aparece o nome da editorial de forma clara tanto na súa cuberta como na páxina do consello editorial o que parece que pode afectar ao feito da 'descarga de balde' que acabamos de facer; por outra banda, na páxina da editorial aparece o libro no seu catálogo de venta. É na páxina de Créditos [paxina 4] onde - non de forma moi clara - podemos deducir que o libro en publicación impresa esta suxeito a Copyright e en versión pdf derscargable ten asociada unha licencia Creative Commons que nos permite o seu uso e descarga, neste caso coas condicións Reconocimiento-NoComercial 4.0 Internacional (CC BY-NC 4.0). Creative Commons. Recuperado el 23 de Agosto de 2022 de https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/deed.es_ES:
"Reconocimiento — Debe reconocer adecuadamente la autoría, proporcionar un enlace a la licencia e indicar si se han realizado cambios. Puede hacerlo de cualquier manera razonable, pero no de una manera que sugiera que tiene el apoyo del licenciador o lo recibe por el uso que hace.
NoComercial — No puede utilizar el material para una finalidad comercial."
Santos Hermosa, G.; Abadal Falgueras, E. (2022). Recursos educativos abiertos. Una pieza fundamental para afrontar los actuales retos
de la Educación Superior, Editorial Octaedro. Página de créditos de libro descargable.
En moitas ocasións non teremos claro o uso que podemos facer de certo material atopado na Rede; ante a dúbida podemos: intentar poñernos en contacto coas persoas autoras ou editoras ou desbotar o recurso e procurar ou elaborar outro.
Actualmente, moitas plataformas que podemos empregar para elaborar contido e actividades presentan a posibilidade de empregar recursos de terceiras persoas, ben tal e como foron creadas pola persoa autora ou ben permitindo a súa modificación; por exemplo: infografías elaboradas con Genially, cuestionarios gamificados feitos con Kahoot! ou Quizziz, entre outras moitas. Examinemos algunhas situacións:
Contidos subidos ao repositorio abalar: cando facemos una procura de recursos no repositoria Abalar, podemos filtrar por distintos campos: Idioma do recurso, curso asociado, materia...e tamén polo tipo de licenza que a autora ou autor asignou ao recurso compartido. Na imaxe seguinte podes ver o tipo de licencia asignada, neste caso Creative Commos BY - NC - SA o que indica que se empregas ese recurso na túa aula virtual ou noutro espazo, debes citar o nome da perosa creadora, non podes facer un uso comercial e se insires este contido formando parte dun material didáctico mais amplo, o resultado final debe ser distribuído baixo a mesma licenza ou licenzas compatibles (presentaremos este tipo de licenzas con mais detemento no apartado 4.3 Creative Commons).
Captura de pantalla do repositoria ABALAR da ficha do recurso 'Artefactos informáticos: Programa o móbil'. Capturado o 29/08/2022)Obra publicada con Licencia Creative Commons Reconocimiento No comercial Compartir igual 4.0