APUNTAMENTOS

1. INTRODUCIÓN

España ten arredor de 47 millóns de habitantes. Agora ben, onde vivimos os españois? Preferimos vivir no campo ou na cidade? No litoral ou no interior? No norte ou no sur?

Nesta ligazón podes acceder a un mapa interactivo que mostra os datos de poboación española por áreas urbanas. Navegamos polo mapa para ver a información asociada. Tamén podemos cambiar o ano dos datos e analizar a evolución no tempo.

Como podemos observar no mapa, os españois prefiren vivir nas cidades. En especial, nas grandes áreas urbanas, as que teñen máis de 500.000 habitantes, porque acollen a case a metade da poboación. E dentro destas, destacan as áreas metropolitanas de Madrid e Barcelona. Entre ambas concentran unha cuarta parte do total da poboación española.

Agás excepcións, como Madrid, Zaragoza ou Valladolid, a maior parte da poboación en España vive en municipios do litoral ou preto da costa formando corredores como o eixo mediterráneo, o eixo atlántico, o eixo do Guadalquivir ou o eixo do Ebro.

A distribución provincial reforza esta idea: ademais de Madrid, as provincias máis poboadas son as do litoral mediterráneo e algunha do litoral cantábrico.

O seguinte mapa interactivo mostra os datos de poboación española por provincias. Navegamos polo mapa para ver a información asociada. Tamén podemos cambiar o ano dos datos e analizar a evolución no tempo.

A Comunidade Autónoma máis poboada en España é Andalucía, seguida de Cataluña, a Comunidade de Madrid e a Comunitat Valenciana.

2. DINÁMICA DEMOGRÁFICA

Na evolución demográfica, ademais do crecemento vexetativo ou natural, tamén inflúe o saldo migratorio

O seguinte mapa permite ver o crecemento ou decrecemento da poboación derivado da diferenza entre natalidade e mortalidade:

As cores permiten diferenciar claramente aquelas provincias con valores negativos (apreciándose un maior decrecemento poboacional na parte setentrional, unha gran parte de España) e valores positivos (fundamentalmente na parte meridional e en provincias como Madrid e Illes Balears).

A nivel xeral, España caracterízase por ter un crecemento natural baixo e, incluso, decrecemento, cando a mortalidade supera a natalidade. Isto non sempre foi así; entre 1960 e 1975 naceron moitos nenos en España. É o que se coñece como a xeración do baby boom, cando as taxas de natalidade superaban o 20 por mil. Actualmente, a taxa de natalidade en España sitúase arredor do 8 por mil.

Este outro mapa mostra o crecemento ou decrecemento da poboación, por provincias, nun período de tempo determinado debido a movementos migratorios, restando o número de persoas emigrantes ao de inmigrantes. 

O balance dunha poboación realízase anualmente polo padrón de habitantes. Porén, interesa coñecer a evolución sostida no tempo para comprobar se se mantén unha tendencia de crecemento ou de diminución demográfica.

2.1. POBOACIÓN ABSOLUTA E RELATIVA

A diferenza conceptual entre poboación absoluta e relativa é que a primeira conta todos os habitantes dun territorio e a segunda póñaos en relación coa superficie. Á poboación relativa tamén se lle chama densidade de poboación e calcúlase dividindo o número de persoas entre os quilómetros cadrados do territorio de referencia.

A nivel municipal, as cidades son os espazos máis densos. Nas grandes cidades españolas viven máis de 5000 habitantes por quilómetro cadrado, fronte aos municipios rurais escasamente habitados, con densidades inferiores a 30 habitantes por quilómetro cadrado.

O seguinte mapa amosa a densidade de poboaciónen España por municipios

Comunidades autónomas uniprovinciais como Madrid ou aquelas de pequeno tamaño como o País Vasco son as que teñen maior densidade de poboación (ademais das cidades autónomas de Ceuta e Melilla). O resto das comunidades autónomas do interior (Aragón, Castela-A Mancha, Estremadura e Castela e León) caracterízanse pola súa debilidade demográfica, xa que a densidade media de todo este amplo espazo é inferior a 30 habitantes por quilómetro cadrado.

O seguinte mapa amosa a densidade de poboación por CCAA

3. ESTRUTURA DEMOGRÁFICA

En relación coa idade, como é a poboación española?

A poboación está a envellecer progresivamente, e isto depende fundamentalmente da redución progresiva das taxas de natalidade. A relación entre natalidade e mortalidade condiciona a estrutura demográfica dun territorio.

Índice de envellecemento

O índice de envellecemento mostra a relación existente entre anciáns e nenos. Hai provincias en España, especialmente en Galicia, Asturias e Castela e León, onde o número de anciáns triplica ou case triplica ao de nenos. Pola contra, hai provincias cunha estrutura demográfica máis nova, como as provincias do litoral en Andalucía, a Rexión de Murcia, Canarias e as cidades autónomas de Ceuta e Melilla, por exemplo.

Mozos (<15 anos) e maiores (>65 anos)

As porcentaxes de poboación menor de 15 anos e de poboación maior de 65 anos, respecto ao total, permiten entender mellor a estrutura da poboación por idades, a súa natalidade e mortalidade, así como os procesos de rexuvenecemento ou envellecemento.

Ambos mapas son complementarios e mostran que as provincias cunha alta porcentaxe de poboación nova son aquelas que teñen unha baixa porcentaxe de poboación anciá, por exemplo, as do litoral mediterráneo ou Guadalajara, pola súa proximidade a Madrid. E viceversa, as provincias moi envellecidas son aquelas que se caracterizan por baixos porcentaxes de poboación infantil e unha alta porcentaxe de poboación anciá. Estas localízanse no interior peninsular, especialmente no noroeste.

3.1. PIRÁMIDES DE POBOACIÓN

A forma de representar a estrutura por idades é a pirámide de poboación, onde os grupos de idade máis novos están na base e os grupos de idade maiores están no vértice. Este gráfico tamén diferencia a poboación segundo o sexo.

As pirámides de poboación non fan máis que reflectir a relación entre poboación nova, adulta e anciá.

Pirámide de Poboación de España

Segundo podemos observar na imaxe, a pirámide de poboación en España está en evolución. Así, a parte ancha (aquela que corresponde cos nados durante o baby boom) formaba parte da poboación nova en 1995. Actualmente, é poboación adulta, mentres que en 2050 será poboación anciá. Na actualidade aínda hai máis nenos que anciáns, pero nas próximas décadas os grupos de idade maioritarios serán os de máis de 65 anos. O envellecemento da poboación española é imparable, o que terá numerosas consecuencias económicas e sociais no futuro.

4. OS MOVEMENTOS MIGRATORIOS EN ESPAÑA.

Os movementos migratorios son aqueles desprazamentos da poboación que implican un cambio de lugar de residencia. Estes poden realizarse dentro dun país ou traspasar límites ou fronteiras.

As migracións poden ser voluntarias ou involuntarias, existindo múltiples causas que favorecen que estas se produzan (económicas, ambientais, sociais, etc.). Tamén existen distintos tipos de migracións (consultamos o glosario do tema para máis información). A migración irregular, que fai alusión ao «movemento de persoas que se produce á marxe das leis, das normas ou dos acordos internacionais que rexen a entrada ou a saída do país de orixe, de tránsito ou de destino.» (OIM, termos fundamentais sobre migración, 2024) queda fóra do ámbito de estudo deste tema.

A migración é un fenómeno de alcance mundial e afecta a un gran número de persoas (especialmente, nun mundo globalizado). Está presente na Axenda 2030, que a recoñece como un axente impulsor do desenvolvemento sustentable. A súa inclusión nos Obxectivos de Desenvolvemento Sustentable (ODS) supón un fito importante para unha gobernanza internacional da migración máis efectiva.

A Axenda 2030 para o Desenvolvemento Sustentable, aprobada pola Asemblea Xeral das Nacións Unidas en 2015, consiste nun conxunto de 17 Obxectivos de Desenvolvemento Sustentable (ODS) que pretenden abordar as causas profundas da pobreza e as desigualdades, así como outros retos globais da sociedade como a mitigación do cambio climático, a contaminación e a degradación dos ecosistemas, e 169 Metas complementarias establecidas nun plan para acadar en 15 anos.

Ante o aumento dos fluxos migratorios no mundo, no ano 2000 a Asemblea Xeral da Organización das Nacións Unidas (ONU) proclamou o 18 de decembro como o Día Internacional do Migrante, coa finalidade de impulsar o intercambio de experiencias e oportunidades de colaboración por parte dos países e rexións.

Ao longo dos seguintes apartados analizaremos o fenómeno migratorio, abordando —ademais dalgunhas das causas— o estudo das migracións exteriores, as migracións interiores e, finalmente, veremos as consecuencias que estes movementos teñen na configuración demográfica dun país. En particular, en España, os movementos migratorios desempeñaron un papel importante, tanto na configuración demográfica (distribución e estrutura), como na configuración económica e social.

REFLEXIONA

Antes de comezar, respondemos ás seguintes cuestións:

• Que movementos migratorios se produciron na nosa familia?
• Onde naceron e viviron os nosos avós?
• Onde nacemos e onde vivimos actualmente?
• Cales foron as causas deses cambios de residencia?

5. CAUSAS DAS MIGRACIÓNS

O principal motivo da migración é a posibilidade de mellorar a calidade de vida para os migrantes e as súas familias, así como superar as desigualdades económicas, sociais e demográficas dos seus países ou lugares de orixe: fame, desemprego, conflitos bélicos, persecucións por motivos políticos, ideolóxicos ou relixiosos, ou cambios climáticos e catástrofes naturais. Tamén inflúe o feito de que os países máis desenvolvidos requiren man de obra que dificilmente poden cubrir con residentes locais.

A continuación, mencionanse e descríbense brevemente algunhas das razóns que motivan os movementos migratorios:

Mellorar a calidade de vida

As migracións teñen como causa principal a busca de mellores salarios e calidade no traballo.

Segundo a Organización Internacional do Traballo da ONU, algo máis de dous terzos dos migrantes internacionais en 2019 —e tamén en 2020— eran traballadores migrantes. É dicir, persoas en idade de traballar que se desprazan co obxectivo de ser empregadas e realizar unha actividade remunerada.

Defínese migrante internacional como «calquera persoa que cambia de país de residencia habitual». Exclúense desta definición os movementos «con fins de lecer, vacacións, visitas a amigos e familiares, negocios, tratamento médico ou peregrinación relixiosa» (DAES [1998], Recomendacións sobre Estatísticas das Migracións Internacionais, Revisión 1, párr. 32).

Para comprender as causas que levan os traballadores migrantes a cambiar de país, é importante coñecer como son os países de destino aos que se desprazan os inmigrantes.

No gráfico anterior apréciase que, en 2019, a gran maioría foi a:

• Países de ingreso alto (que adoitan corresponderse con países desenvolvidos e ricos). A maior parte concéntrase nestes países.
• Países de ingreso medio-alto (cun bo nivel de desenvolvemento e un nivel de riqueza algo máis baixo cós anteriores).

A conclusión que se pode extraer é que as persoas migrantes desprázanse para buscar emprego, mellorar as súas condicións laborais e, en xeral, a súa «calidade de vida». Os motivos económicos xogan, por tanto, un papel fundamental nas migracións.

A globalización

A chamada «globalización» é un proceso de liberalización comercial de bens e servizos baseado na redución ou, mesmo, na supresión de aranceis comerciais, acompañado da eliminación de obstáculos para o movemento de persoas, capitais, tecnoloxía, etc.

A globalización supuxo unha multiplicación das comunicacións baseada nos medios de transporte (cada vez máis avanzados) e nas telecomunicacións. Todo isto facilitou o movemento das persoas polo mundo e creou a percepción dun mundo menos dividido e máis integrado.

O cambio climático

O cambio climático —que fai referencia a cambios e variacións nos elementos do clima a medio-longo prazo debido a causas naturais e humanas— acentúa os problemas que afectan ás zonas en desenvolvemento, con economías agrícolas nas que xa son frecuentes desastres naturais (como as secas), que periodicamente reducen os ingresos. Do mesmo xeito, debido ao quecemento global, o ascenso das temperaturas fará aínda máis graves os fenómenos naturais, motivando a poboación a emigrar a outros lugares para refacer as súas vidas.

O cambio climático pode influír nos movementos migratorios en España de dúas formas:

• Afectando as condicións de vida nos países de orixe da inmigración. Por exemplo, en países de África, América Latina e a zona dos Balcáns, que son espazos xeográficos desde os que adoitan chegar inmigrantes a España.
• Aumentando os riscos de erosión e desertificación, especialmente en zonas con climas semiáridos, debido á elevación da temperatura mundial. Isto pode afectar especialmente ao sueste de España e a zonas centrais da depresión do Ebro, favorecendo a emigración cara a outras zonas de España ou do estranxeiro onde non se dean estas circunstancias.

REFLEXIONA

1. Podemos mencionar algúns aspectos da globalización que fomentasen os movementos migratorios?
2. Como influíu (e inflúe) a industrialización e o desenvolvemento tecnolóxico do sector secundario nos movementos migratorios?

Conceptos clave

• Inmigración: Chegada de poboación a un territorio, procedente doutro, para establecerse alí. Pode deberse a diferentes causas, sendo a económica a máis frecuente, aínda que tamén pode estar motivada por razóns políticas. A persoa que migra denomínase inmigrante.
• Migración: Desprazamento dunha persoa dun lugar a outro (xeralmente traspasando determinados límites ou fronteiras), implicando un cambio de lugar de residencia (de forma temporal ou definitiva).
• Emigración: Saída da poboación desde o lugar de orixe ou residencia. A persoa que emigra denomínase emigrante. En España, exemplos de emigración serían o éxodo rural ou a emigración dos anos 60 e 70 do século XX cara a Europa (Francia, Alemaña, Suíza, etc.).

6. AS MIGRACIÓNS EXTERIORES

As migracións exteriores fan referencia a aqueles movementos migratorios nos que se superan os límites dun territorio ou dun país, e constitúen un fenómeno de gran repercusión na historia de España (tanto polo número de persoas implicadas nestes movementos como polo cambio sociodemográfico acontecido).

España sempre foi un lugar de paso, saída e establecemento de grupos humanos debido á súa situación xeográfica estratéxica, pois supuxo unha vía de contacto entre Europa e África, así como entre Europa e América (principalmente Latinoamérica).

Por outro lado, nun mundo globalizado, as migracións representan un vector de transformación socioeconómica e das relacións entre os Estados.

Ao longo da historia, obsérvanse cambios tanto na dirección como na intensidade dos fluxos migratorios. Nos seguintes apartados veremos cifras actuais deste fenómeno a nivel mundial e coñeceremos a evolución en España ao longo do tempo, entre outros aspectos.

6.1. AS CIFRAS DAS MIGRACIÓNS EXTERIORES

Segundo datos da Organización das Nacións Unidas (ONU), en 2020 había no mundo preto de 281 millóns de migrantes internacionais (un 78 % eran persoas en idade de traballar). Aínda que a cifra parece moi elevada, só supón o 3,6 % da poboación mundial. Isto significa, de forma xeral, que de cada 100 habitantes, 3,6 son migrantes internacionais.

Na táboa de datos obsérvase o importante crecemento no número de migrantes internacionais, que en 50 anos se multiplicou aproximadamente por 3,32. Porén, tendo en conta o crecemento da poboación, a porcentaxe de migrantes con respecto á poboación mundial só pasou do 2,3 % ao 3,6 %, o que constitúe unha minoría dentro da poboación total. En xeral, a maioría das persoas que migran non traspasa as fronteiras internacionais (é dicir, permanecen no seu país de nacemento). (Informe sobre as Migracións no Mundo, 2022).

Por outro lado, o número de persoas desprazadas dentro e fóra do seu país de orixe está a aumentar cada vez máis debido a diferentes motivos: conflitos bélicos, violencia, inestabilidade política ou económica, desastres relacionados co clima, etc. En 2022, había uns 117 millóns de persoas desprazadas no mundo (incluíndo refuxiados —35,3 millóns—, solicitantes de asilo —5,4 millóns—, desprazados internos —71,2 millóns— e outros con necesidade de protección internacional —5,2 millóns—). Ademais, o número de solicitantes de asilo aumentou un 30 % entre 2020 e 2022. (World Migration Report, 2024).

Atendendo á poboación de migrantes internacionais por rexións das Nacións Unidas, destaca Europa como principal destino. Isto pódese comprobar no seguinte gráfico, que mostra o número de migrantes internacionais que residen nas distintas rexións entre os anos 2005 e 2020.

6.2. EVOLUCIÓN DAS MIGRACIÓNS EXTERIORES EN ESPAÑA

A evolución das migracións exteriores en España viuse condicionada por fluctuacións económicas (tanto no noso país como nos países de procedencia), pero tamén por episodios conxunturais (por exemplo, o confinamento provocado pola pandemia da COVID-19).

No período 2008-2021 pódense distinguir algunhas fases:

2008-2011 Inicio da Gran Recesión e crise

O inicio da crise de 2008 (forte crise económica que levou consigo o crecemento do paro e a inseguridade económica, especialmente para os máis desfavorecidos). As consecuencias foron:

• Redución da inmigración exterior.
• Aumento da emigración:
  • Saída de inmigrantes estranxeiros, que agora buscan traballo e residencia noutro país con mellores expectativas de atopalo.
  • Saída de españois, agora emigrantes, cara a outro país con maior oferta de emprego e mellores condicións laborais (salario, seguridade, etc.)
  Nos anos 2009-2011 o número de entradas ao país e de saídas estivo case igualado, cun saldo migratorio próximo a cero.
  

2011- 2014 Fase aguda da crise en España

O número de entradas ao país e de saídas estaba igualado, polo que o saldo migratorio exterior era case cero. A inmigración descendeu (España deixou de ser atractiva en termos de fluxos migratorios) e iniciouse un período con saldo migratorio exterior negativo, que tivo o seu pico en 2013 cunha gran saída de emigrantes.

2014-2019 Recuperación e cambio de tendencia

A emigración comezou a reducirse e a chegada de estranxeiros aumentou de forma significativa debido á inestabilidade nalgúns países de orixe, superando as 700 000 persoas no ano 2019, aínda que sen alcanzar as cifras previas á crise. Durante este período, o saldo migratorio pasou a ser positivo.

2019-2020 Impacto da crise sanitaria da COVID-19

A pandemia provocou unha brusca caída na chegada de inmigrantes e tamén fixo diminuír a emigración. A pesar diso, o saldo migratorio seguiu sendo positivo.

2020- Situación tras a pandemia

Tanto as chegadas como as saídas foron aumentando progresivamente, aínda que o número de chegadas é moito maior.

1. Observando os gráficos estatísticos deste apartado, responde
   

   • ¿En que fase ou fases entre 2008 e 2021 España foi un país emisor de emigrantes cara ao estranxeiro?

   • ¿Cando se observa que España comezou a recibir inmigrantes de forma masiva?

6.3. A INIMIGRACIÓN ESTRANXEIRA EN ESPAÑA

En relación cos inmigrantes que veñen a España dende outras partes do mundo, tomando como referencia datos do 2021, por continentes podemos sinalar que América atopábase no primeiro lugar do ranking, pero se atendemos á procedencia por país, destacaría con diferenza Marrocos. Seguíalle en importancia Romanía (a súa colonia foi durante varios anos a máis numerosa) e, a continuación, países de Suramérica como Colombia, Ecuador, Venezuela e Arxentina (segundo datos do INE, en 2022 o número de persoas estranxeiras procedentes de Colombia superou ao de Romanía).

Con respecto á Unión Europea (UE), en España hai uns 1,5 millóns de residentes. Ademais da procedencia maioritaria de romanos, cabe destacar aquelas persoas que proveñen de Francia, Alemaña, Italia e Bulgaria.

Por outra banda, o Reino Unido de Gran Bretaña e Irlanda do Norte, a pesar de non formar parte da UE, aínda supón unha das principais colonias de estranxeiros en España.

7. AS MIGRACIÓNS INTERIORES

Considéranse así os movementos de poboación ocorridos dentro de entidades político-administrativas cun elevado grao de autonomía, como países, rexións, etc.

En España, no ano 2022 producíronse 1.725.546 cambios de municipio, o que significa un 3,6 % da poboación que residía no país nese momento. Destes, case un 40 % foron migracións a municipios doutra provincia —estas son as migracións interprovinciais— e aproximadamente outro 30 % cambiou de comunidade ou cidade autónoma.

Podemos consultar as definicións de emigración interprovincial e inmigración interprovincial accedendo á páxina de movementos migratorios do Geoportal do Atlas Nacional de España (ANE) ou buscando no Glosario de Conceptos do Instituto Nacional de Estadística (INE).

Se consideramos só a poboación que estaba residindo en España durante todo o ano 2022, a maioría (un 96,8 %) fixouno no mesmo municipio. O 2 % cambiou de municipio dentro da mesma provincia —trátase de migracións intraprovinciais— e un 0,3 % cambiou de provincia dentro da mesma comunidade autónoma. Por outra banda, preto dun 1 % cambiou de comunidade autónoma. (INE, 2022)

Por outra banda, en 2023, só un 44 % da poboación residía no mesmo municipio no que naceu e o 22 % noutro municipio da mesma provincia. (INE, Censo de poboación, 2023):

Isto indícanos que existe unha gran mobilidade migratoria interior e resalta a importancia das migracións interiores.

En xeral, o movemento de redistribución interior da poboación en España foi un fenómeno recorrente. Este feito contribuíu á despoboación do interior peninsular (coa excepción da área urbana de Madrid), en beneficio dun crecemento da poboación na costa e nos arquipélagos. Cabe destacar o éxodo rural masivo, producido desde finais do século XIX, desde o mundo rural (particularmente desde as zonas menos favorecidas) cara ás cidades (especialmente as de maior tamaño demográfico, onde se estaba levando a cabo o proceso de modernización económica asociado á industrialización), crecendo estas con gran intensidade e as súas periferias urbanas. Máis tarde, na década dos 80 do século XX, os movementos campo-cidade diminuíron (os espazos rurais xa estaban moi despoboados e envellecidos, polo que saía un menor número de persoas). A partir de entón, teñen maior peso as migracións entre municipios e dentro deles (inter e intramunicipais), e incluso entre as áreas urbanas ou dentro delas (inter e intraurbanas).

8. CONSECUENCIAS DEMOGRÁFICAS DAS MIGRACIÓNS

Os movementos migratorios teñen importantes consecuencias demográficas, tanto para os países emisores como para os países receptores, tal e como podes ver nesta presentación: