D.U.A Material adicional de consulta.

Sitio: Aula virtual IES Faro das Lúas
Curso: Ferramentas que permiten o DUA (Deseño Universal do Aprendizaxe)
Libro: D.U.A Material adicional de consulta.
Impreso por: Usuario convidado
Data: sábado, 3 de xaneiro de 2026, 7:16 AM

1. INFORMACIÓN BÁSICA PARA COMENZAR

DESEÑO UNIVERSAL DE APRENDIZAXE

Atopamos a súa orixe no mundo da arquitectura. Pensemos nas barreiras urbanas que existían nas nosas cidades, vilas, pobos,… Como necesidade xurdiron medidas de eliminación das barreiras pensadas para persoas con dificultades motoras,… pero acabaron sendo beneficiosas para todos-as: carritos de bebé, da compra, persoas con algunha lesión,…

Ven a miña mente tamén noutro orde de cousas os libros de Xerónimo Stilton que tanto éxito tiveron con esas palabras que entran polos ollos, ou os vídeos subtitulados, ...

1.1. IDEAS A TER PRESENTES

1. O propio currículo coloca limitacións – barreiras que “incapacitan” ao alumnado. Falando de adaptacións en moitos casos a primeira posiblemente tería que ser do currículo e non do alumno-a.

EJEMPLO: objetivo; “Realizar una exposición oral sobre el ciclo del agua a partir de la lectura de un texto”. (La propia redacción podría excluir de facto a muchos alumnos-as). [… ¿y los que se ponen nerviosos?, ...¿y los que tienen problemas para decodificar un texto?]

“Los objetivos que se especifican con mucha precisión limitan las estrategias posibles para alcanzarlos, suprimiendo las soluciones creativas y limitando el número de personas que pueden intentar lograrlo”. (Rose y Meyer, 2002)

2. Trátase de identificar, reducir e/ou eliminar as barreiras existentes innecesarias sen eliminar os desafíos aínda que sí optimizándoos.

3. Exclúen, non intencionadamente, a aqueles-as con distintas capacidades, coñecementos previos e motivacións. Non teñen en conta a variabilidade.

4. Ademáis do dominio de contidos, conceptos, novas tecnoloxías,… non debemos esquecer o dominio do propio proceso de aprendizaxe; tomar consciencia de cómo aprendemos.

5. En que se diferencian os alumnos-as?, … as persoas !!!! en como:

- se implican ou son implicados – motivados para aprender. PRINCIPIO I

- perciben e comprenden a información que se lles presenta. PRINCIPIO II

- se “moven” no entorno de aprendizaxe e expresan o que saben. PRINCIPIO III

1.2. REDES NEURONALES E PRINCIPIOS D.U.A.

As redes cerebrais a nivel neurocientífico divídense en tres:

REDES AFECTIVAS. O porqué da aprendizaxe.

    • Procesos afectivos e emocionais da aprendizaxe.
    • PRINCIPIO I
    • PROPORCIONAR MÚLTIPLES FORMAS DE IMPLICACIÓN.
    • Alumnos-as motivados e decididos-as.
    • Dedicar un tempo a lograr transmitir de diversa formas as conexións do que se vai aprender coa práctica.

REDES DE RECOÑECEMENTO. O qué da aprendizaxe.

    • Procesos de percepción da información.
    • PRINCIPIO II
    • PROPORCIONAR MÚLTIPLES FORMAS DE REPRESENTACION.
    • Capaces de identificar os recursos adecuados.
    • Buscar a forma de que a información chegue ao cerebro para ser procesada.

REDES ESTRATÉXICAS. O cómo da aprendizaxe.

    • Procesos de logro da aprendizaxe e a súa expresión.
    • PRINCIPIO III
    • PROPORCIONAR MÚLTIPLES FORMAS DE ACCIÓN-EXPRESIÓN.
    • Orientados a cumplir metas.
    • Axudar a definir metas e pasos que sexan alcanzables de forma realista.

1.3. ELEMENTOS FUNDAMENTAIS DO CURRÍCULO SEGÚN D.U.A

Este apartado refírese ao proceso polo que un currículo (obxectivos, avaliación, materiais e metodoloxía) se deseña desde o principio, intencional e sistemáticamente, para facer frente ás diferencias individuais. Estas boas prácticas non soen estar dispoñibles para todos-as e normalmente ofrécense soamente cando os alumnos-as fracasaron nos currículos.

Por que determinados alumnos-as non aprenden o non desenvolven aprendizaxes no mesmo grao? (“Non se esforzan”, “non teñen interés”, “non dan para máis”,…. Así o peso do fracaso escolar cae no alumno-a).

As barreiras para a aprendizaxe non son de feito, inherentes ás capacidades dos alumnos-as, senón que son froito da súa interacción con métodos e materiais educativos inflexibles”. (Rose e Meyer, 2002)

O DUA proporciona un marco para deseñar obxectivos de aprendizaxe, avaliacións, métodos e materiais apropiados para todo alumnado, non cunha única solución para todos, senón a través de propostas flexibles que poden personalizarse e axustarse ás necesidades individuais”.

1.4. OBXECTIVOS

OBXECTIVOS. Definilos de xeito que recoñezan a variabilidade entre os alumnos-as e se diferencien os obxectivos dos medios para alcanzalos.

EXEMPLO: obxectivo: “Realizar unha exposición oral sobre o ciclo da auga a partir da lectura dun texto”. (A propia redacción podería excluir de facto a moitos alumnos-as. E os que se poñen nerviosos-as?,… e os que teñen problemas para decodificar un texto?).

Os obxectivos que se especifican con moita precisión limitan as estratexias posibles para alcanzalos, suprimindo as solucións creativas e limitando o número de persoas que poden intentar logralo”. (Rose e Meyer, 2002).

1.5. AVALIACIÓN

AVALIACIÓN. Avaliar ademáis do rendemento final, o progreso do alumno-a.

- Avaliación continuas centradas no progreso, formativas; informan sobre a evolución da aprendizaxe.

- Centrada tanto no proceso como nos resultados.

- Flexibilidad no deseño da avaliación.

- Que midan o que pretenden medir.

- Avaliacíóns cualitativas que devolven “feedback”. Que informa de fortalezas e debilidades, como mantener puntos fortes de mellorar os débiles.

1.6. METODOLOXÍA

METODOLOXÍA. Trátase de identificar métodos e estratexias que permitan avanzar. Compoñente co que se pode personalizar e atender á diversidade. É dicir, os obxectivos deben ser os mesmos para todos-as e son os métodos e estratexias os que deben individualizarse e non ao revés.

[Ver táboas de pautas e puntos de verificación e tarxetas DUA]

1.7. MATERIAIS

MATERIAIS. O uso exclusivo de materiais impresos supón, en moitos casos, unha barreira para a aprendizaxe. Son recursos ríxidos que limitan a forma de acceder e interaccionar coa información. (Alumnos-as con discapacidade visual, dislexia, que descoñece o idioma, ou simplemente os que aprenden mellor por outras vías). FERRAMENTAS TIC; a temática que nos ocupa.

- Materiais que contribúen a alcanzar os obxectivos de aprendizaxe. Ao incorporar as TIC observamos as seguintes prestacións:

Facilitar o acceso á información. Soportes audio-visuais, organizadores gráficos, listas de verificación, glosarios, enlaces o hipervínculos a información complementaria...

Mellorar a interacción dos alumnos-as co material: opción de resaltar (cor, subliñado, cursiva,…), toma de notas, opcións de responder de múltiples formas (escribir un texto, gravar un audio ou un vídeo, facer un esquema ou debuxo, infografías,…).

- Materiais que implican activamente aos alumnos-as na súa aprendizaxe. Contrastar información ou buscala no formato desexado contribúe a motivar e a involucrar. Participando na busca e creación de contidos.

EXEMPLO: Unha comparación; temática climas terrestres.

Opción con libro de texto para facer un resumo ou un cadro comparativo.

Opción con medios dixitais e internet; eles-as mesmos-as investigan, obteñen información accedendo ademáis a través de fotografías, vídeos,…

Por outro lado; blogs, foros,… permiten construir coñecemento e poñelo a disposición. Expoñen, acceden, interacción,… enriquecéndose.

1.8. CONCLUSIÓNS.

A eficacia pasa polo deseño de entornos educativos flexibles que respondan á variabilidade dos alumnos-as utilizando unha amplia gama de solucións con alta e baixa carga tecnolóxica. Moitas tecnoloxías teñen os mesmos problemas de accesibilidade que as opcións non tecnolóxicas. O obxectivo é crear entornos nos que todo o mundo teña oportunidades e os medios para conseguilo, sexan tecnolóxicos ou non, deben ser flexibles.

En resumo, o término DESEÑO UNIVERSAL DE APRENDIZAXE refírese a un marco científicamente válido para guiar a práctica educativa:

a) Proporciona flexibilidade nas formas nas que a información é presentada, nos modos nos que os alumnos-as responden ou demostran os seus coñecementos e habilidades, e nas maneiras nas que os alumnos-as son motivados e se compremeten coa súa propia aprendizaxe.

b) Reduce as barreiras na ensinanza, proporciona adaptaciones, apoios e desafíos apropiados, e mantén altas expectativas de logro para todos-as, incluíndo aqueles-as con discapacidades e aos que se atopan limitados por calquera razón.

2. IMAXE D.U.A.

3. TÁBOA Principios, pautas e puntos e verificación.

DISEÑO UNIVERSAL PARA EL APRENDIZAJE. Principios y pautas. CAST.2018. Traducción EDUCADUA (educadua.es)

Proporcionar múltiples formas de implicación

Proporcionar múltiples formas de representación

Proporcionar múltiples formas de acción y expresión

Pautas

Proporcionar opciones para captar el interés (7)

Proporcionar opciones para la percepción (1)

Proporcionar opciones para la interacción física (4)

Puntos de

verificación

Optimizar la elección individual y la autonomía (7,1)

Ofrecer opciones para la modificación y personalización en la presentación de la información (1.1)

Variar los métodos para la respuesta y la navegación (4.1)

Optimizar la relevancia, el valor y la autenticidad (7.2)

Ofrecer alternativas para la información auditiva (1.2)

Optimizar el acceso a las herramientas y los productos y tecnologías de apoyo (4.2)

Minimizar la sensación de inseguridad y las distracciones (7.3)

Ofrecer alternativas para la información visual (1.3)

Pautas

Proporcionar opciones para mantener el esfuerzo y la persistencia (8)

Proporcionar opciones para el lenguaje, las expresiones matemáticas y los símbolos (2)

Proporcionar opciones para la expresión y comunicación (5)

Puntos de verificación

Resaltar la relevancia de las metas y los objetivos (8.1)

Clarificar el vocabulario y los símbolos (2.1)

Utilizar múltiples medios de comunicación (5.1)

Variar los niveles de exigencia y los recursos para optimizar los desafíos (8.2)

Clarificar la sintaxis y la estructura (2.2)

Usar múltiples herramientas para la construcción y la composición (5.2)

Fomentar la colaboración y la comunidad (8.3)

Facilitar la decodificación de textos, notaciones matemáticas y símbolos (2.3)

Definir competencias con niveles de apoyo graduados para la práctica y ejecución (5.3)

Utilizar el feedback orientado hacia la maestría en una tarea (8.4)

Promover la comprensión entre diferentes idiomas (2.4)

Ilustrar las ideas principales a través de múltiples medios (2.5)

Pautas

Proporcionar opciones para la autorregulación (9)

Proporcionar opciones para la comprensión (3)

Proporcionar opciones para las funciones ejecutivas (6)

Puntos de verificación

Promover expectativas y creencias que optimizan la motivación (9.1)

Activar los conocimientos previos (3.1)

Guiar el establecimiento de metas (6.1)

Facilitar estrategias y habilidades personales para afrontar los problemas de la vida cotidiana (9.2)

Destacar patrones, características fundamentales, ideas principales y relaciones entre ellos (3.2)

Apoyar la planificación y el desarrollo de estrategias (6.2)

Desarrollar la autoevaluación y la reflexión (9.3)

Guiar el procesamiento de la información, la visualización y la manipulación (3.3)

Facilitar la gestión de información y de recursos (6.3)

Maximizar la memoria, la transferencia y la generalización (3.4)

Aumentar la capacidad para hacer un seguimiento de los

avances (6.4)

Objetivos

Estudiante motivado y decidido

Aprendiz capaz de identificar los recursos adecuados

Estudiante orientado a cumplir metas

3.1. Ideas no principio I

DISEÑO UNIVERSAL PARA EL APRENDIZAJE.

Principios y pautas. CAST 2018. (educadua.es)

REDES AFECTIVAS (El PORQUÉ del aprendizaje)

PROPORCIONAR MÚLTIPLES FORMAS DE IMPLICACIÓN

- Ofrecer opcións para exercitar a toma de decisións: permitir a participación do alumnado no deseño de actividades e tarefas: actividade aberta (formulario – grupo nominal). [buscar software libre para facelo]

- Poñer actividades e fontes de información variadas.

- Deseñar actividades reais, viables e comunicables.

- Actividades de resolución de problemas e creatividade.

- Crear clima de apoio na aula.

- Establecer sistemas de recordatorios periódicos para ter presente o obxectivo e a súa importancia, que consiga o esforzo e a concentración. Mensaxes na actividade ou foro.

- Establecer niveis variados de dificultade para completar con éxito a tarefa: con grupos.

- Deseñar agrupamentos flexibles que permitan a colaboración e o traballo en equipo: si en foros non en documento, (buscar alternativa a Drive).

- Modelos e técnicas de autoavaliación: cuestionario.

Estudiante motivado y decidido.

PAUTAS

PUNTOS DE VERIFICACIÓN

7. [3] Proporcionar opciones para captar el interés. (Aspectos externos)

7.1. Optimizar la elección individual y la autonomía.

7.2. Optiminar la relevancia, el valor y la autenticidad.

7.3. Minimizar la sensación de inseguridad y las distracciones.

8. [2] Proporcionar opciones para mantener el esfuerzo y la persistencia.

(Aspectos externos)

8.1. Resaltar la relevancia de las metas y los objetivos.

8.2. Variar los niveles de exigencia y los recursos para optimizar los desafíos.

8.3. Fomentar la colaboración y la comunidad.

8.4. Utlizar el feedback orientado hacia la maestría en una tarea.

9. [1] Proporcionar opciones para la autorregulación.

(Aspectos internos)

9.1. Promover expectativas y creencias que optimizan la motivación.

9.2. Facilitar estrategias y habilidades personales para afrontar los problemas de la vida cotidiana o de la tarea.

9.3. Desarrollar la autoevaluación y la reflexión.

3.2. Ideas no principio II

DISEÑO UNIVERSAL PARA EL APRENDIZAJE.

Principios y pautas. CAST 2018. (educadua.es)

REDES DE RECONOCIMIENTO (El QUÉ del aprendizaje)

PROPORCIONAR MÚLTIPLES FORMAS DE REPRESENTACIÓN

- Cambiar tamaño e cor de fonte de letra. [En calquera cadro textual AV]

- Empregar a cor como canle de información. [En calquera cadro textual AV]

- Subtítulos. [Insertar vídeos]

- Diagramas, gráficos [insertar como complemento ao textual]

- Convertir os textos dixitais en audio. [Voz e textual]

- Facilitar claves auditivas para as ideas principais [enlazar audios]

- Empregar descricións textuais nos símbolos gráficos [hiperenlace]

- Empregar alternativas lingüísticas: varias linguas, apoios visuais.

- Presentar os conceptos clave en formas alternativas aos textos (movemento, táboas, vídeos, fotografía,….).

- Dar opcións que permitan establecer conexións con información previa.

Aprendiz capaz de identificar los recursos adecuados. [Ingeniosos y conocedores]

PAUTAS

PUNTOS DE VERIFICACIÓN

1. [6] Proporcionar opciones para la percepción.

1.1. Ofrecer opciones para la modificación y personalización al presentar la información.

1.2. Ofrecer alternativas para la información auditiva.

1.3. Ofrecer alternativas para la información visual.

2. [5] Proporcionar opciones para el lenguaje, las expresiones matemáticas y los símbolos.

2.1. Clarificar el vocabulario y los símbolos.

2.2. Clarificar la sintaxis y la estructura.

2.3. Facilitar la decodificación de textos, notaciones matemáticas y símbolos.

2.4. Promover la comprensión entre diferentes idiomas.

2.5. Ilustrar las ideas principales a través de múltiples medios.

3. [4] Proporcionar opciones para la comprensión.

3.1. Activar los conocimientos previos.

3.2. Destacar patrones, características fundamentales, ideas principales y relaciones entre ellos.

3.3. Guiar el procesamiento de la información, la visualización y la manipulación.

3.4. Maximizar la memoria, la transferencia y la generalización.

3.3. Ideas no principio III

DISEÑO UNIVERSAL PARA EL APRENDIZAJE.

Principios y pautas. CAST 2018. (educadua.es)

REDES ESTRATÉGICAS (El CÓMO del aprendizaje)

PROPORCIONAR MÚLTIPLES FORMAS DE

ACCIÓN Y EXPRESIÓN

- Propor diferentes opcións para interaccionar co contido. (Buscar, seleccionar e responder). Sí, condicionado a crear el archivo antes.

- Posibilita un uso efectivo de ferramentas de apoio para que nin as tecnoloxías nin o currículo xeren barreiras: pulsador, accesibilidade (teclado virtual).

- Emprego de correctores ortográficos e gramaticais: incorporar software de medición de palabras, recoñecemento de voz (facer for a con aplicación e pegar o texto), calculadoras, deseños xeométricos.

- Usar variedade de mentores, profesor, profe de apoiio e compañeiros (foro, chat).

- Poñer apoios graduados: estimación previa do esforzo, recursos e grao de dificultade, listas de comprobación (arquivos externos ou enlaces).

- Plantillas de planificación: arquivo externos.

- Avisos de para e pensa:

- Planificar tempos para amosar e explicar o traballo: tarefas e prazos.

- Dar retroalimentación formativa que permita aos estudantes controlar o seu progreso e regular a súa actividade: soamente o profe.

Estudiante orientado a cumplir metas. [Estratéxicos e dirixidos á meta]

PAUTAS

PUNTOS DE VERIFICACIÓN

4. [9] Proporcionar opciones para la interacción física.

4.1. Variar los métodos para la respuesta y la navegación.

4.2. Optimizar el acceso a las herramientas y los productos y tecnologías de apoyo.

5. [8] Proporcionar opciones para la expresión y comunicación.

5.1. Utilizar múltiples medios de comunicación.

5.2. Usar múltiples herramientas para la construcción y la composición.

5.3. Definir competencias con niveles de apoyo graduados para la práctica y ejecución.

6. [7] Proporcionar opciones para las funciones ejecutivas.

6.1. Guiar el establecimiento de metas.

6.2. Apoyar la planificación y el desarrollo de estrategias.

6.3. Faciliar la gestión de información y de recursos.

6.4. Aumentar la capacidad para hacer un seguimiento de los avances.

4. FERRAMENTAS TIC no D.U.A.

Unha das consignas predominantes no DUA é combinar o uso de múltiples medios para que os diferentes alumnos-as accedan á información por varias vías (visual, auditiva o táctil,….).

O uso das TIC é estrictamente necesario para poder implementar o enfoque DUA. Posibilidades de personalización, de presentación da información en múltiples formatos e de expresión de formas diversas por parte do alumnado.

As TIC posúen unha flexibilidade inherente que ao DUA vaille moi bien para atender á diversidade. Flexibilidade que se constata en catro características principais:

Característica

Descripción

Exemplos

Versatilidade

Capacidade para mostrar a información en múltiples formatos (texto, audio, imaxes, vídeos) e para combinalos.

- Incluir subtítulos nun vídeo.

- Presentar información a través dun texto y tamén cunha pista de audio.

TRANSFORMABILIDADE

Tranformacións dentro dun medio

Capacidade para facer axustes na forma en que se presentan dun medio a outro.

- Aumentar ou disminuir a velocidade de reproducción ou volume dun audio ou vídeo.

- Modificar o tamaño do texto dunha web.

Transformacións de medio a medio.

Capacidade para transferir o contido dun medio a outro.

- Conversor texto-audio (“text-to-speech”) ou viceversa.

- Impresoras 3D que transforman deseños dixitais en obxectos tridimensionais.

Capacidade para ser marcados.

Posibilidade de resaltar ou marcar contidos ao gusto. A diferencia dos medios tradicionas, os marcadores poden mostrarse, agocharse, modificarse, eliminarse, diferenciarse según as capacidades ou o estado de aprendizaxe dos alumnos-as,….

- Resaltar texto en cor, en cursiva, en negrita,…

- Ferramienta para facer comentarios nun procesador de texto.

- Reproductores de vídeo que permiten facer marcas de posición.

Capacidade para ser postos na rede.

Posibilidade de interrelacionar uns contidos con outros, permitindo pasar duns a outros case instantáneamente.

- Hipervínculos a outras partes dun documento ou a unha páxina web ou vídeo.

- Enlaces a diccionarios (glosarios) ou traductores simultáneos incorporados.

RODA FERRAMENTAS TIC ao servizo do DUA

5. RECURSOS PARA PROFUNDIZAR

No seguinte enlace tes moitas ideas para levar á práctica da túa aula.

IDEAS DIDÁCTICAS PARA CADA PRINCIPIO DUA

Neste enlace poderás atopar dúas ferramentas recomendadas polo CAST.

UDL Studio e UDL Book Builder

Por último, aquí tes moitos enlaces se queres afondar no DUA.

RECURSOS e ENLACES